گرديدند خود چاپخانهاى برپا كنند . براى اين كار سنگى را با افزارهاى آن ، از سيد مرتضى برغانى بيكصد و سى تومان خريده و شبانه بار استرها كرده بعبد العظيم بردند و در آنجا به كار انداختند . اين يك گشايشى در كار ايشان پديد آورد . همانا از آخرهاى تيرماه بود كه به بيرون دادن « لايحه » ها پرداختند . كنون نسخههاى بسيارى از آنها در دست ماست . با خط خوشى ، برخى با نستعليق ، و برخى با نسخ ، نوشته شده و پاكيزه بچاپ رسيده . « 1 »
اينان روزنامهنويسى نميتوانستهاند و يا نميخواستهاند ، از اينرو نوشتههاى خود را « لايحه » ناميده و آنها را بيك گونه ديگرى بيرون دادهاند . همچون روزنامهها از چند زمينه سخن نميرانند و هر « لايحه » در يك زمينه مىباشد . مثلا در يكى از آنها درخواستهاى خود را ، كه سه چيز ميبود ، باز مينمايند . در ديگرى از زبان حاجى شيخ فضل اللّه ، انديشه و ايرادهايى را كه بمجلس ميگرفته روشن ميگردانند . در ديگرى از زبان سيد احمد طباطبايى ، انگيزه بازگشتن او را از مشروطه مينويسند . در ديگرى تلگراف آخوند خراسانى و حاجى شيخ مازندرانيرا ، كه بمجلس كرده و روزنامهها آن را پراكنده - بودند ، ( همان تلگرافى كه ما نيز آورديم ) بگفتگو گزارده ميگويند : مجلس را با آن شرطهاييكه اين دو مجتهد بزرگ ستودهاند ما نيز ميخواهيم ولى اين مجلس كه هست آن شرطها را دارا نيست .
در يكى از اينها از تلگرافى گفتگو ميكنند ، كه آخوند خراسانى و حاجى شيخ - مازندرانى ، بميانجيگرى حاجى شيخ فضل اللّه ، بمجلس فرستاده بودهاند ، و حاجى شيخ فضل اللّه ميگويد پيش از بيرون آمدن از تهران آن را بنزد رييس مجلس فرستاده بوده .
چون اين تلگراف در جايى نيست و اينان در نوشتههاى خود نام آن را ميبردند اينست در اينجا آن را مىآوريم :
« از نجف اشرف توسط جناب حجة الاسلام نورى دامت بركاته مجلس محترم شوراى » « ملى شيد اللّه تعالى اركانه ماده شريفه ابديه كه بموجب اخبار واصله در نظامنامه اساسى » « درج و قانونيت مواد سياسيه و نحوهها من الشرعيات را موافقت با شريعت مطهره » « منوط نمودهاند از اهم مواد لازمه و حافظ اسلاميت اين اساس است و چون زنادقه عصر » « به گمان فاسد حريت اين موقع را براى نشر زندقه و الحاد مغتنم و اين اساس قويم را » « بدنام نموده لازم است ماده ابديه ديگر در دفع اين زنادقه و اجراى احكام الهيه عز اسمه » « بر آنها و عدم شيوع منكرات درج شود تا بعون اللّه تعالى نتيجه مقصود بر مجلس محترم »
هامش
( 1 ) ميرزا محمد عليخان تربيت در كتابيكه درباره روزنامههاى ايران نوشته و پرفسور براون آن را بانگليسى ترجمه كرده گفته اين « لايحه » ها تا شماره 19 بيرون آمده ولى درست نيست و شمارهء آنها بيشتر از 19 مىباشد . اينان نخست با نستعليق مينوشتهاند و به برخى از آنها تاريخ يا شماره ميگزاردهاند . و من تا شماره 15 ديدهام . سپس گويا نويسنده ديگر شده و اين بار با نسخ نوشتهاند و شماره را نيز از سر گرفتهاند و اين رشته دوم است كه تا 19 رسيده است .