[ مقدمه مولف ]
بنام پاك آفريدگار سپاس خدا را كه ما را فيروز گردانيد ، و اينك بچاپ دوم اين تاريخ آغاز ميكنيم .
چاپ نخست بنام « تاريخ هيجده سالهء آذربايجان » بپايان رسيده . زيرا هنگاميكه آن را آغاز كرديم ميخواستيم تنها پيشآمدهاى آذربايجان را ، از آغاز جنبش مشروطهخواهى تا هيجده سال ديگر بنويسيم ، ولى چون به كار پرداختيم ديديم جدا كردن رخدادهاى تهران و آذربايجان و ديگر جاها از هم نشدنيست . از آنسوى چون تاريخ را همراه مهنامه پيمان و كمكم بيرون ميداديم ، همين كه چند شماره از آن مهنامه بيرون آمد بسيارى از خوانندگان دلبستگى به اين تاريخ نمودند ، و آگاهيهايى كه ميداشتند براى ما نوشتند ، و يادداشتهايى كه از خودشان يا از ديگران در دست ميداشتند براى ما فرستادند ، و همچنين با فرستادن روزنامهها ، و كتابها ، و سندها ، و پيكرهها يارى بسيار نمودند . مىتوان گفت يك تكانى در ميان يك دسته پديد آمد . با اين همراهيها ما را جز آن نشايستى كه به پيشآمدهاى همهجا ، از تهران ، و آذربايجان ، و گيلان ، و ديگر كانونهاى جنبش آزاديخواهى پردازيم . از اين گذشته يكرشته انگيزههايى در ميان بود كه مرا به نوشتن تاريخ مشروطهء ايران واميداشت . اين بود « تاريخ هيجده سالهء آذربايجان » ، از نيمه راه خود ، رويه « تاريخ مشروطهء ايران » گرفت ، و اكنون چاپ دوم را به همين نام كه درستتر و بهتر است آغاز ميكنيم ، و مىبايد دانست كه در اين چاپ بسيار داستانها و پيكرهها افزوده گرديده ( بويژه در بخش يكم ) ، و خود كتاب نوينى شده .
اما انگيزههايى كه گفتم مرا به نوشتن تاريخ مشروطه واميداشت فهرستوار آنها را ميشمارم :
1 - سى سال گذشت و يكى از آنان كه در جنبش پا در ميان داشته بود و يا خود ميتوانست آگاهيهايى گرد آورد به نوشتن آن برنخاست ، و من ديدم داستانها از ميان ميرود و در آينده كسى گرد آوردن آنها نخواهد توانست . يك جنبشى كه در زمان ما رخ داده ، اگر ما داستان آن را ننويسيم ديگران چگونه خواهند نوشت ؟ ! . .
2 - جنبش مشروطهخواهى با پاكدليها آغازيد ولى با ناپاكدليها بپايان رسيد ، و دستهايى ، از درون و بيرون ، بميان آمد ، آن را بهم زد و ناانجام گذاشت ، و كار بآشفتگى كشور ، و ناتوانى دولت ، و از هم گسيختن رشتهها انجاميد ، و مردم ندانستند آن چگونه