آنان پذيرفته نميشد بازارها را بسته و پافشارى بسيار مينمودند . مجلس هم ، چون برافتادن اين گونه فرمانروايان ريشهدار را بسود مشروطه ميديد همراهى با ايشان مينمودند و در نتيجه ظل السلطان از آنجا برداشته شد .
در كرمانشاهان بر سر برپا كردن انجمن كينههاى كهن به جوش آمده و آشوب بزرگى برخاسته بود . چنان كه چندبار زدوخورد رخ داد و كسانى در ميانه كشته شدند . مجلس بفرونشاندن آشوب آنجا كوشيد . ولى كارى نتوانست و تا ديرى كشاكش و ناايمنى در ميان ميبود .
اين آشوبها از تكان مشروطه پديد آمده و چنان كه گفتيم خود كشاكشى ميان كهنه و نو ميبود . چيزى كه هست نادانيها و كينههاى كهن نيز بميان مىآمد . اين كشاكشها ناگزير ساخت كه صنيع الدوله بگله پرداخته و چنين گويد : « غير از اهالى آذربايجان كه به ترتيب صحيح انتخاب وكلاى خود را نموده و با احترام روانه كردند ساير ولايات نفهميدند و اغراض سابقه خودشان را در اينمورد بروز دادند ، مثل قزوين و كرمانشاه و غيره » .
اينها در ماه اسفند ميبود . روزهاى بازپسين آنماه مجلس يك كار ارجدار ديگرى هم بانجام رسانيد . چنان كه گفتيم بودجهء سالانه دولت شش كرور كم ميداشت كه بايستى جاى آن را پر گردانند . مجلس كميسيونى براى اين كار برگزيده بود كه يكى از باشندگان آن وثوق الدوله ميبود . اينان براى چاره دو كار را بانديشه گرفتند : يكى آنكه بدرآمد افزايند ، و ديگرى اينكه از دريافت بكاهند . دربارهء افزونى بدرآمد نيز چند چيز را بانديشه گرفتند :
1 ) افزودن « تفاوت عمل » بدرآمد . چگونگى آنكه دولت مالياتهايى بديهها و ديگر چيزها گزارده بود و كتابچهاى براى آن در دست ميداشت . ولى حكمرانان زمان به زمان به آن مالياتها افزوده و خود كتابچه ديگرى پديد آورده بودند ، و چون ماليات را حكمرانان گرد آورده و بدولت پرداختندى ، اينان از مردم از روى كتابچه خودشان گرفتندى و بدولت از روى كتابچه خود آن پرداختندى ، و آن فزونى را كه « تفاوت عمل » ناميده شدى به دو بخش كردندى : بخشى را بصدر اعظم و ديگران بعنوان پيشكش دادندى و بخشى را خودشان برداشتندى و در برخى جاها اين فزونى بسيار فزون بودى . مثلا در كرمان ماليات گذارده دولت 44000 تومان ، و ماليات گرفته حكمرانان 000 ر 170 تومان ميبود . كمسيون چنين نهاد كه همهء اين فزونيها به حساب دولت درآيد .
2 ) برانداختن « تيول » . بسيارى از آباديها به « تيول » داده شده بود . بدينسان كه كسانى كه از درباريان و از سركردگان فوج و مانند اينها از دولت سالانه يا ماهانه گرفتندى دولت بجاى آنكه خود يكسره پردازد ماليات يك ديهى را به او واگزاردى كه خود از ديهنشينان بگيرد ، و اين كسان چون ساليان دراز اين كار را كرده بودند آن ديهها
تاريخ مشروطه ايران ( فارسى ) — صفحة 228
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٢٢٨