و آنها براى دادن وامى به همان اندازه آماده گرديدهاند و دستور ببانك استقراضى و بانك شاهنشاهى رسيده . ولى بايد نمايندگان رأى دهند و آنان را گرفته بياوريد .
سپس نسخه پيمانى را كه با دو دولت نهاده شده بود بيرون آورد و براى نمايندگان خواند : دو دولت بيست كرور تومان بدولت ايران ، با سود صدى هفت ، وام ميدادند بشرطهايى :
نخست آنكه دولت ايران جاهايى را كه اين پول به كار خواهد رفت به دو دولت بنمايد .
دوم آنكه دولت روس از اين وام طلب پيشين خود را كم نكند .
سوم آنكه شرطها همان شرطهاى دو وام پيشين باشد .
چهارم آنكه چهار كرور از اين پول را تا رسيدن نوروز بپردازند .
پنجم آنكه گرو اين وام نزد روس گمركهاى شمال و نزد انگليس تلگرافخانه و پستخانه باشد .
ششم آنكه بازمانده وام هنگامى داده شود كه دولت ايران از چند ماه پيش خواستن آن را به دو دولت آگاهى دهد .
مخبر السلطنه ميگفت : از چند ماه باز ماهانه سفيران و كونسولهاى ايران در شهر - هاى بيگانه ، و ماهانه سپاهيان و سركردگان و كاركنان ادارهها در خود كشور پرداخته نشده و بدربار نيز پولى براى دررفت داده نگرديده . براى پرداختن اينها چهار كرور را دربايست ميداريم كه اگر به زودى نرسد كارها همه خواهد خوابيد .
از اين پيشنهاد همهمه بمجلس افتاد و نمايندگان به دو دسته شدند . يكدسته همداستانى نمودند و دسته ديگر كه همداستان نمىبودند خاموش ايستادند . عنوان تهيدستى دولت و اينكه اگر پول نرسد همهء ادارهها خواهد خوابيد زبانها را مىبست . در اين ميان حاجى معين التجار كاردانى بسيار نيكى از خود نشان داد ، و آن اينكه پيشنهاد دولت را نپذيرفت و نسخهء پيماننامه را بدست گرفته يكايك بندهاى آن را خواند و زيانهاى آنها را باز نمود ، و سپس دليرانه چنين گفت : « باور من اينست كه اين بيست كرور بدهى كه دولت ميگويد راست نيست . زيرا شاهزاده اتابك ( عين الدوله ) هميشه خودستايى نمودى كه درآمد و در رفت دولت را باندازهء هم گردانيدهام و ششصد هزار تومان هم فزونى ميداريم كه در نزد تومانيانس است . ما او را تا اين اندازه دروغگو و ياوهسرا نشناختهايم . دولت رويهء درآمد و دررفت سه سال بازپسين را بمجلس فرستد تا رسيدگى كنيم . اگر براستى دولت بدهكار است به گردن توده خواهد بود كه آن را راه بيندازد ، ولى نه از راه وام گرفتن از روس و انگليس ، و آن هم با اين شرطهاى سنگين ، كه براى چهار كرور پول كشور را بدست آنان سپاريم . و آنگاه باشد كه ما در رسيدگى برويهء درآمد و دررفت ، جايى پيدا كنيم كه اين چهار كرور از آن بدست آيد و ديگر نيازى بوام گرفتن
تاريخ مشروطه ايران ( فارسى ) — صفحة 177
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص١٧٧