جان بدر بردهاند .
اين داستان از هرباره شگفتآور بود ، و از ارج كاركنان دولت بسيار ميكاست : از يكسو زينهار شكستن و كسى را به نيرنگ كشتن ، و از يكسو كار نادانستن و در برابر چند تن كرد ناتوانى نشان دادن . آنگاه مردم از پايان كار مىانديشيدند كه با آن ناتوانى دولت مايه ريخته شدن خون هزاران بيگناه خواهد گرديد و كردان بخونخواهى سر برآورده بتاخت و تاز خواهند برخاست .
كشتهء جعفر آقا را با آن دو تن آوردند ، و در عالىقاپو آويزان گردانيدند . من اينهنگام بمكتب ميرفتم ، و با دو سه تن از شاگردان بتماشا رفتيم . هر سه را سرنگون آويزان كرده بودند .
اما آن كردان كه رفته بودند نظام السلطنه يكدسته سوار از دنبالشان فرستاد كه در ارونق بايشان رسيدند ، و آنان دليرانه بجنگ ايستادند و بنگهدارى خود كوشيدند ، و در ميان زد و خورد زيركانه اسبهايى از اينان بدست آوردند و بر نشسته از ميان رفتند ، و اين نمونهء ديگرى از سستى كارهاى دولت بود .
محمد آقا پدر جعفر آقا به اين دستاويز بار ديگر بنافرمانى برخاست و آشوب فراهم گردانيد ، و چون در اينهنگام گفتگوى مرزى با عثمانى پيدا شده و رنجشهايى ميان دو دولت ميبود ، او فرصت شمرده باستانبول رفت و در آنجا از دولت نوازش يافت و لقب پاشايى گرفت و بكارهايى ميكوشيد . ولى در سايهء پيشآمدى به او بدگمان گرديدند و آنچه داده بودند پس گرفتند و او كارى نتوانست . ليكن خواهيم ديد كه پسر ديگرش اسماعيل آقا ياسيمگو بچه كارهايى برخاست .
جنگ ارمنى و مسلمان در قفقاز
گفتيم جنگهاى ترانسوال و انگليس ، و روس و ژاپون ، كه در سالهاى پيش از مشروطه رخ ميداد و روزنامههاى فارسى داستانهاى آنها را مينوشتند ، و در همه جا مايه بيدارى ايرانيان ميشد . و نيز شورش روسستان و جنبش آزاديخواهان آنجا ، و كوششهاى بس شگفتيكه مينمودند مردم را تكان ميداد . در آذربايجان گذشته از اينها ، جنگ مسلمان و ارمنى در قفقاز ، مايه تكان و بيدارى ميبود .
اين جنگ را - يا بهتر گويم اين خونريزى را - كينهتوزى برخى از ارمنيان پيش آورده بود ، و چنان كه گفته ميشد دولت روس نيز به آتش آن باد ميزد زيرا در نتيجه شكستى كه آن دولت را پيش آمده و شورش و آشوب در بيشتر جاها رخ داده بود ، بيم شورش قفقازيان نيز ميرفت ، و دولت براى جلوگيرى از چنان پيشآمدى ، و براى سرگرمى مردم ، بودن چنين جنگى را در ميان مسلمانان و ارمنيان نيك ميشمرد .
نخست در ماه بهمن 1283 در باكو جنگى برخاست . بدينسان كه روز يكشنبه سىام آنماه ( 14 ذى الحجه 1322 ) ، ارمنيان آقا رضى نامى را كه از يكخاندان توانگرى و