شاه بخواهد بعض فرمايشات سرى بفرمايند . من با وزير دربار نمىآيم . صدر اعظم قبول نمود و تنها رفت حضور شاه و آنچه مىدانست عرض كرد . اعليحضرت شاهنشاه مستدعيات را قبول فرمود . فرمان را [ مطابق خواست نمايندگان علما ] امضا و مهر نمودند . كار تمام شد . فرمان را آورد و داد به وكلاى آقايان . » « 26 »
گرچه تاريخ دستخط سوم روز هيجدهم جمادى الثانى بود اما تاريخ آن را روز چهاردهم جمادى الثانى نوشتند . ناظم الاسلام كرمانى معتقد است « محض اينكه مطابق باشد با روز تولد شاهنشاه ، تاريخ آن را در چهاردهم نوشتند . » « 27 » اين احتمال ضعيف به نظر مىرسد . ظن قوى آن است كه در ادامه آن همه مذاكره و توطئهاى كه براى تحصيل اين دستخط انجام شد ، تغيير تاريخ آن به روز چهاردهم به اين منظور بوده است كه دستخط سوم شاه را همان دستخط اول وانمود كنند . زيرا دستخط سوم شاه عين همان دستخط اول است با اين تفاوت كه در دستخط اول نام « مجلس » آمده در صورتى كه در دستخط سوم اين نام به « مجلس شوراى ملى » تغيير يافته است .
پس از صدور اين دستخط ، نمايندگان علما به همراه مشير الملك ( پسر بزرگ صدر اعظم ) به سفارتخانه آمدند و مراتب را به اطلاع رساندند . « بعد مشير الدوله حاليه ( مشير الملك سابق ) . . . رفت روى صندلى ، فرمان اعليحضرت شاهنشاه را كه كاشف از اذن و اجازهء تشكيل مجلس شوراى ملى بود . . . قرائت نمود . » « 28 » پس از قرائت آن ، مشير الملك تلگراف علماى قم را در پاسخ تلگراف سيد محمد صادق كه دو روز پيش مخابره كرده بود براى بستنشينان سفارتخانه خواند . در اين تلگراف ، علما موافقت و خشنودى خود را از دستخط دوم شاه اظهار داشته و به بستنشينان بشارت داده بودند كه « مقاصد شما و ما انجام گرفت از سفارتخانه برخيزيد و بيش از اين نمانيد كه مفاسدى بر ماندن زياد مىباشد كه در تلگراف نمىتوانيم اظهار كنيم . اگر مقاصد شما بقيه دارد در زاويه حضرت عبد العظيم مىمانيم تا آن بقيه هم انجام گيرد . » « 29 »
جواب تلگراف علما كه پس از صدور دستخط سوم شاه توسط مشير الملك قرائت گرديد مربوط به دو روز پيش يعنى روزى بود كه شاه فرمان تشكيل مجلس شوراى اسلامى را صادر كرده بود ، اما چنان وانمود گرديد كه علما با دستخط سوم شاه - كه مجلس شوراى ملى وعده داده شده بود - موافقت كردهاند . نكته مهمى كه علما در تلگرافشان خاطرنشان ساختند ترك سفارتخانه بود . اين نكته مىرساند كه علماى مهاجر نسبت به بستنشينى در سفارت انگلستان نظر خوبى نداشته و از عواقب آن بيمناك بودهاند .
پس از قرائت تلگراف علما ، گروه كثيرى از مردم ، سفارتخانه را ترك كردند و به بازار يا منازل خود بازگشتند . « * »
به اين ترتيب لفظ مجلس شوراى ملى در تهران و در تبريز از طرف سفارت انگلستان
هامش
( 26 ) . همان ، ص 484 .
( 27 ) . همان ، ص 482 .
( 28 ) . همان ، ص 481 .
( 29 ) . همان ، ص 481 .
( * ) كسروى بر اين نظر است كه مردم پس از صدور دستخط دوم شاه به تاريخ شانزدهم جمادى الثانيه ، همان روز سفارتخانه را ترك كردند ( ص 120 ) .
با توضيحاتى كه داده شد قول كسروى نادرست به نظر مىرسد .