« نعمت بىزوال باشند . در قصر صاحبقرانيه بتاريخ چهاردهم شهر جمادى الثانى 1324 هجرى » « در سال يازدهم سلطنت ما . »
روز چهاردهم جمادى الثانيه كه اين فرمان بيرون داده شد روز زايش شاه بود . بستيان بنام دلبستگى بشاه و پاسدارى با او ، در جشن همراهى نمودند و در سفارت را آراسته و بيرقهاى شير و خورشيد فراوان آويخته و با شكوه بسيار چراغان كردند . در اين جشن زنان نيز پا در ميان داشتند .
ولى چون فرمان مشروطه بيرون آمد و آن را چاپ كرده و بديوارها چسپانيدند ، كوشندگان آن را نپسنديده و با خواست خود سازگار نديدند و كسانى فرستاده چاپشدههاى آن را از ديوارها كندند . زيرا در آن نام توده ( ملت ) برده نشده و از آنسوى جملههاى آن روشن نميبود . بدينسان نتيجه از فرمان بدست نيامد و چنين نهاده شد شب شانزدهم مرداد ( 17 جمادى الثانيه ) نشستى از سران كوشندگان ، در خانهء مشير الدوله در قلهك ، باشد و گفتگو بميان آيد و در نتيجهء آن نشست بود كه شاه دوباره فرمان پائين را بيرون داد :
« جناب اشرف صدر اعظم در تكميل دستخط سابق خودمان مورخه 14 جمادى الثانيه » « 1324 كه امر و فرمان صريحا در تأسيس مجلس منتخبين ملت فرموده بوديم مجددا براى » « آنكه عموم اهالى و افراد ملت از توجهات كامله هميون ما واقف باشند امر و مقرر ميداريم كه » « مجلس مزبور را بشرح دستخط سابق صريحا داير نموده بعد از انتخاب اجزاء مجلس » « فصول و شرايط نظام مجلس شوراى اسلامى را موافق تصويب و امضاى منتخبين بطورى » « كه شايسته ملت و مملكت و قوانين شرع مقدس باشد مرتب نمايند كه بشرف عرض و » « امضاى همايونى ما موشح و مطابق نظام نامه مزبور اين مقصود مقدس صورت و انجام پذيرد . »
مردم اين را پذيرفتند و بجنبش و شادمانى برخاستند . همان روز از سفارت رو بپراكندگى آوردند و بازارها را باز كردند و بچراغانى پرداختند . سه شب در شهر جشن و چراغانى با شكوهى ميبود . از آنسوى علماء در قم كه گفتههاى عضد الملك را نپذيرفته و همچنان ميماندند ، به آگاهى از چگونگى آماده بازگشتن شدند و پسوپيش به راه افتادند ، و همگى در كهريزك گرد آمده و روز بيست و سوم مرداد بعبد العظيم درآمدند كه فردا روانه شهر گرديدند . مردم پيشواز بسيار بزرگى كردند و شاه كالسكههاى دولتى را براى سوارى آنان فرستاد و دوباره دو شب جشن و چراغانى بود .
روز شنبه بيست و ششم مرداد ( 27 جمادى الثانيه ) ، در سراى « مدرسهء نظام » ( كه يكى از سراهاى دربار ميبود ) نشست بس باشكوه و ارجدارى برپا گرديد . همهء علما و سران كوشندگان و كسان ديگرى از وزيران و درباريان در آنجا گرد آمدند . عضد الملك از سوى دولت پذيرائى از آيندگان مينمود .
اين نشست براى گشايش مجلس چندگاهه ( موقتى ) بود ، كه ميبايست « نظامنامهء انتخابات » را بنويسد و ديگر كارهايى كه براى پيش رفتن مشروطه و بنياد يافتن « دار الشورا »
تاريخ مشروطه ايران ( فارسى ) — صفحة 120
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص١٢٠