فراماسونرى ) كه حدود شصت سال قبل از مشروطيت در كشورمان به وقوع پيوسته است اظهار بىاطلاعى مىكند ( ص 8 و 11 ) .
قرارداد رويتر كه هيجده سال قبل از قرارداد رژى ( قضيه تنباكو ) با كمپانى رويتر به امضا رسيد بزرگترين قراردادى بود كه تا آن روز با يك كمپانى خارجى بسته مىشد .
براساس اين قرارداد تمام منابع زيرزمينى و روزمينى كشور به مدت هفتاد سال به يك كمپانى انگليسى واگذار مىگرديد . « 1 »
اين قرارداد ننگين كه در زمان صدارت سپهسالار و با مشاورت ميرزا ملكم خان منعقد شد ، با پايمردى و مقاومت حاج ملا على كنى و سيد صالح عرب فسخ شد « 2 » . كسروى بدون اطلاع از خيانت آشكار ملكم خان در عقد اين قرارداد و نيز در معاهدهء ننگين لاتارى كه به عزل وى از مقام سفارت انگلستان انجاميد ، او را « دلسوز » كشور و مخالف امتياز دادن به بيگانگان مىداند ( ص 11 ) . همچنين وى از فراماسونرى كه بزرگترين جريان سياسى كشور در عهد ناصرى است اظهار بىاطلاعى مىكند ( ص 11 ) . و حال آنكه اكثريت قريب به - اتفاق رجال منور الفكر دورهء ناصرى و مشروطيت يا از اعضاى فراموشخانه ( فراماسونرى ) محسوب مىشدند و يا از تعاليم آن ملهم بودند و روشن است كه بدون اطلاع از اهداف فراماسونرى ، تحليل و بررسى انقلاب مشروطه ممكن نيست . « 3 »
كسروى مانند اغلب مورخان رواج روزنامه و ايجاد دبستان را از عوامل بيدارى مردم و انقلاب مشروطيت به شمار مىآورد ( ص 128 ) ، ولى حقيقت آن است كه تعداد معدود دبستانها و روزنامهها و افراد باسواد ناچيزتر از آن بودند كه منشأ حركتى انقلابى شوند ؛ بخصوص وقتى كه در نظر آوريم كه باسوادان غير روحانى از طبقهء اعيان و اشراف جامعه و حامى استبداد بودند و فرصتطلبانه به صف انقلاب پيوستند ، كم اهميتى عوامل مذكور بيشتر روشن مىشود .
انقلاب مشروطيت در نتيجهء مظالم و فشار روزافزون شاه و شاهزادگان و حكام و مأموران دولتى به تودههاى محروم و نيز بر اثر مداخلات بيگانگان در همه امور كشور بهوجود آمد . به گفتهء ناظم الاسلام كرمانى مردم چنان به ستوه آمده بودند كه « همينقدر منتظر بهانه يا اذنى از طرف علما بودند كه دكاكين را ببندند » « 4 » تا با اين قدرتنمايى دست عمال دولت
هامش
( 1 ) . رجوع كنيد به : محمود محمود ، تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس در قرن نوزدهم ميلادى ، ج 2 ، تهران ، اقبال ، 1352 ، ص 1008 - 1047 .
( 2 ) . براى اطلاع بيشتر از علل مخالفت كنى با ملكم خان و قرارداد رويتر رجوع كنيد به نامه كنى به ناصر الدين شاه در كتاب : عصر بىخبرى يا تاريخ امتيازات در ايران ، تأليف ابراهيم تيمورى ، تهران ، اقبال ، 1332 ، ص 74 .
( 3 ) . براى اطلاع بيشتر از تاريخچه و اهداف فراماسونرى در ايران ، رجوع كنيد به ، اسماعيل رائين ، فراموشخانه و فراماسونرى در ايران ، 3 ج ، تهران ، امير كبير ، 1357 . و نيز :
محمود كتيرايى ، فراماسونرى در ايران از آغاز تا تشكيل لژ بيدارى ايران ، تهران ، اقبال ، 1355 . و نيز : حامد الگار ، درآمدى بر تاريخ فراماسونرى در ايران ، ترجمه يعقوب آژند ، تهران ، نشر گستره ، 1360 .
( 4 ) . ناظم الاسلام كرمانى ، تاريخ بيدارى ايرانيان ، 3 ج در يك ج ، تهران ، ابن سينا ، 1333 ، ص 268 .