سرخس ، مسرعان صرصر سير ، بجانب مشهد مقدس روانه ، مستدعى اعانت و امداد از دولت قوى بنياد خديو يگانه گرديدند . فرمانفرما از كارگزاران دولت اذن فحوا داشت ، به اجتماع لشكر ظفر اثر فرمان داد . قبل از حركت الويهء ظفر ، حسنخان سبزوارى را با چهار صد سوار مبارز دشمن شكار به ايلغار روانهء سرخس فرمود كه اهالى آنجا را از وصول موكب ظفر شمول آگاهى دهد . و هم تا رسيدن لشكر ، سرخسيان را معين و يار آيد .
حسنخان با سوارهء مأموره به سرعت برق و باد رو بجانب سرخس نهاد .
از آن سوى بيست و هفتم جمادى الثانى محمد امين خان با لشكرى گران و تجملى شايان به ظاهر سرخس نصب خيام گردون قباب كرده ، نخست نزد اهالى سرخس كس فرستاده كه ايشان را مطمئن به وعدهء نوازش و ترغيب و تحريص به موافقت و سازش كرده ، از در مؤالفت درآورد . اين كرت نيز نصايح و مواعظ مفيد نيفتاد ، چون كار منحصر به كارزار شد ، طريقهء حزم مقتضى آمد كه قبل از وصول لشكر خراسان كار جماعت تركمان را به پايان رساند . لهذا بعزم رزم ، على الصباح بر توسن جزم سوار گشته فوجى از آن لشكر و موجى از آن بحر بىپايان را به تسخير قلعه و تدمير جماعت تراكمه مأمور داشت .
ساكنين سرخس نيز بروج و باره را مضبوط و استوار نموده ، بقيه از قلعه خارج ، قدم به معركهء كارزار گذارده ، داد مردانگى و جلادت دادند . هزيمت به لشكر اوزبك افتاد . چند عراده توپ صفشكن و چندين قبضه شمخال و چندين رأس اسب و شتر غنيمت نصيب تركمانان شد . روز ديگر نيز به همين منوال نيران جدال و قتال اشتعال داشت ولى به سبب كثرت لشكر والى و به جهت عسرت از عدم آذوقه ، اهالى سرخس به خيال مصالحه و مسالمه برآمدند . حسنخان سبزوارى نيز به ايلغار تا منزل مشهور به « آب دوبرار » كه تا سرخس چهار فرسخ مسافت است ، تاختن نمود . چون قراولان خوارزمى را آگاهى حاصل آمد به استخبار اردو شتاب گرفتند . ولى حسنخان قبل از آن كه با ايشان دچار شود اول طلوع فجر به قلعهء سرخس درآمد ، محصورين را مستحضر به وصول لشكر نصرت اثر گردانيد . چون ساعتى از روز گذشت طليعهء لشكر قيامت اثر خوارزمى ظاهر گرديد .
تاريخ قاجار ( حقايق الاخبار ناصرى ) ( فارسى ) — صفحة 143
مساهمون: محمد جعفر خور موجى
ص١٤٣