در دست ديگران بود ، تا آنكه - در زمان مستنصر - مظفر الدين بن زين الدين على كوچك [ 1 ] حاكم اربل وفات يافت ، و على شرف الدين اقبال شرابى [ 2 ] كه فرمانده سپاه بود نامزد شد به اربل رفته آن را فتح كند ، سپس مستنصر او را با لشكرى مجهز كرد ، و شرابى رهسپار اربل شد ، و روزگارى چند آن جا را محاصره نمود تا آنكه سرانجام آن را فتح كرد . و روزى كه كبوتر نامهبر خبر فتح اربل را به بغداد رسانيد مردم شادمانى نموده اين فتح را به يك ديگر بشارت مىدادند .
اكنون بايد ديد دولتى چگونه به جهت فتح قلعهء اربل - كه امروز در اين دولت - مغول - يكى از كوچكترين و بىاهميتترين قسمت آنست - اظهار سرور و شادمانى مىنمود ، و شهر را بدان سبب آذين مىبست .
آرى تنها در آن وقت فرمانروايان شام و مصر و حاكم موصل در هر سال چيزى به عنوان هديه و رشوه براى خلفاى عباسى مىفرستادند ، و از ايشان فرمان حكومت ناحيهء خويش را خواستار مىشدند ، تا بدين وسيله بر رعايا تسلط يابند ، و يوغ بندگى خويش را بر گردن آنان نهند . و در واقع خلفا در عوض هداياى فرمانروايان مزبور جايى را كه مناسب با هداياى ايشان بود ، و يا بيش از آن ارزش داشت به آنها مىدادند ؛ و همهء اينها براى تشريفات و حفظ ظاهر ؛ و نيز براى آن بود كه در بلاد و اطراف مملكت سكه و خطبه به نام ايشان باشد . تا جايى كه اين موضوع ضرب المثل شد ، و هر گاه چيزى در ظاهر به كسى تعلق داشت ولى در باطن از آن وى نبود مىگفتند :
فلانى در فلان كار به سكه و خطبه قانع شده ، يعنى از آن چيز تنها به اسم قناعت
هامش
[ ( 1 - ) ] مظفر الدين بن زين الدين على كوچك از امراى بگتگينى و حاكم اربل و شهر زور از جانب صلاح الدين ايوبى ، و متوفى سال 630 بوده است . لين پول ، طبقات سلاطين اسلام .
[ ( 2 - ) ] اقبال شرابى ، شرف الدين ابو الفضائل از خواص مماليك مستنصر بود و سپس سپهسالار لشكر وى شد ، و در عهد مستعصم ترقى كرده از اعاظم رجال درجهء اول مملكت به شمار مىآمد . وى در سال 653 در بغداد وفات يافت . حواشى مرحوم قزوينى بر تاريخ جهانگشاى ج 3 ص 450 .