اين فصل جاى سخن بسيار در اين باره نيست ، بلكه از باب مثال آن را ياد كرديم .
نيز براى موفق بن متوكل چنين پيش آمد كه چهارده سال با لشكر زنج روبرو بود ، و پيوسته در طول آن مدت از بصره تا واسط در مقابل ايشان پافشارى نمود تا آنها را تار و مار كرد ، و بر اثر طول مدت جنگ زنگيان در آن حدود شهرهايى بنا كردند كه پس از ايشان خراب شد ، و آثار آن هنوز باقى است .
اما خلفاى آخر عباسى ، ايشان چندان ضعيف و ناتوان شدند كه شهر تكريت [ 1 ] هم در مقابل ايشان عصيان ورزيد . شاعر ايشان در اين باره گفته است :
فى العسكر المنصور نحن عصابة * من دولة اخسس بنا من معشر
خذ عقلنا من عقدنا فبما ترى * من خسة و رقاعة و تهور
تكريت تعجزنا و نحن بعقلنا * نمضى لنأخذ ترمذا من سنجر
« ما در سپاه خليفه گروهى از دولتيانيم ، و چه گروه فرومايهاى هستيم . عقل ما را از هم بستگى ما درياب ، و فرومايگى و گولى و ناپختگى ما را تماشا كن . ما در كار تكريت درماندهايم ، ولى با اين عقل خود مىخواهيم برويم و ترمذ [ 2 ] را نيز از سنجر بگيريم » .
بدين نحو خلفاى متأخر بنى عباس در اواخر كار تنها به مملكت عراق اكتفا كردند ، تا جايى كه اربل [ 3 ] نيز زير فرمانروايى ايشان قرار نمىگرفت ، و پيوسته
هامش
[ ( 1 - ) ] تكريت : شهرى است مشهور ميان بغداد و موصل ، و در غربى دجله واقع است .
ياقوت ، معجم البلدان .
[ ( 2 - ) ] ترمذ : يكى از شهرهاى مشهور و بزرگ قديم واقع در شرقى رود جيحون است .
ياقوت ، معجم البلدان .
[ ( 3 - ) ] اربل : از شهرهاى شمالى عراق و از توابع موصل است ، و اكثر سكنهء آن اكراداند .
ياقوت ، معجم البلدان .