شرح چگونگى وزارت در روزگار مهدى
در زمان مهدى ابّهت و عظمت وزارت به سبب لياقت و شايستگى وزيرش ابو عبيد اللّه معاوية بن يسار آشكار شد ، زيرا وزير مذكور حاصل كشور را براى او گرد آورد ، و ديوان را مرتّب كرد ، و قواعد و قوانينى برقرار ساخت . ابو عبيد اللّه نويسندهاى بىنظير و از حيث دانش و بينش و حذاقت يكتا بود .
اين است شرح قسمتى جالب از احوال او : ابو عبيد اللّه از موالى اشعريين به شمار مىآمد ، وى نويسندهء مهدى و نايب او پيش از خلافت بود ، منصور در زمان خويش ابو عبيد اللّه را به خود نزديك ساخت . و قصد داشت او را به عنوان وزير خود برگزيند ، ليكن مهدى را بر خويشتن مقدّم داشته ابو عبيد اللّه را به دو واگذارد .
ابو عبيد اللّه نيز روى تمام كارهاى مهدى دست انداخت ، و مهدى به هيچ وجه از گفتار او سر نمىپيچيد ، منصور نيز همواره دربارهء ابو عبيد اللّه به مهدى سفارش مىكرد ، و به دو فرمان مىداد كه هر چه ابو عبيد اللّه مىگويد امتثال كند .
چون منصور وفات يافت و مهدى بر كرسى خلافت نشست . ادارهء امور مملكت را به عهدهء ابو عبيد اللّه نهاد ، و ديوانها را تسليم او كرد . ابو عبيد اللّه در كار خود پيش كسوت و مقدّم بود ، ازينرو به تأسيس امورى چند پرداخت ، از جمله آنكه خراج را به مقاسمه برگرداند ، بدين معنى كه پيش از آن سلطان ماليات معيّنى از غلّات مىگرفت و آن را مقاسمه نمىكرد ، چون ابو عبيد اللّه عهدهدار وزارت شد اصل مقاسمه را برقرار كرد ، و خراج بر درخت خرما و ساير درختان بست ، و از آن وقت تا روزگار كنونى خراج به همين كيفيّت باقى است .
ابو عبيد اللّه كتابى دربارهء خراج تصنيف كرد ، و احكام شرعى و دقايق و قواعد آن را در كتاب مزبور بيان نمود . وى اوّلين كسى است كه دربارهء خراج به تصنيف