اخبار ، و اطلاع بر پيشآمدهاى تازه به تازه است » . ليكن بايد گفت كه در بريد فايدهاى جز سرعت وصول اخبار نيست ، و حفظ اموال هيچگونه ارتباطى با آن ندارد .
ديگر از چيزهايى كه معاويه در امر سلطنت اختراع كرد ديوان خاتم [ 1 ] بود ، و اين ديوان كه اعتبار زيادى داشت از بزرگترين ديوانها به شمار مىآمد ، و تا اواسط دولت بنى عباس همواره برقرار بود ، ولى در آن وقت تعطيل شد .
ديوان خاتم ديوانى بود داراى چندين متصدى ، و چون نامهاى از جانب خليفه دربارهء امرى صادر مىشد آن نامه را به ديوان مذكور آورده نسخهاى از آن برمىداشتند و سپس ريسمانى از آن مىگذراندند ، و موم روى آن ريخته مهر صاحب ديوان را بر آن مىزدند . چنان كه در روزگار كنونى با نامههاى قضات چنين مىكنند .
ناگفته نماند چيزى كه باعث شد معاويه ديوان خاتم را اختراع كند اين بود كه وى براى شخصى صد هزار درهم به زياد بن ابيه فرمانرواى عراق حواله كرد ، آن شخص نامهء معاويه را گرفته رهسپار شد ، و چون نامهها در آن زمان مهر و موم نمىشد آن را خوانده و كلمهء صد را دويست كرد ، چون زياد صورت حساب خويش را براى معاويه فرستاد معاويه آن را انكار نموده گفت : من بيش از صد هزار درهم براى آن شخص حواله نكردم ، و سپس صد هزار درهم زيادى را از او پس گرفت ، و ديوان خاتم را وضع كرد . [ 2 ]
هامش
[ ( 1 - ) ] ديوان خاتم ديوانى بود كه نامههايى كه محتاج به مهر خليفه بود پس از طى چند مرحله و مقابله شدن بدان جا مىآمد ، و در آن ثبت مىشد . آداممتز ، الحضارة الاسلاميه ، ج 1 ص 103 .
[ ( 2 - ) ] معاويه را در اين باره با جعفر بن يحيى برمكى در خصوص نامهاى كه از طرف - او جعل و تزوير كردند ، و قصهاش به تفصيل در شرح حال جعفر در اين كتاب خواهد آمد ، بايد مقايسه كرد و ديد تفاوت همت و جوانمردى از كجاست تا به كجا !