چغتاى ، دومين پسر چنگيز قرار گرفته و بنابراين قبل از هر چيز ، تاريخ بخشى از شعبه چغتايى سلسله مغول است . به علاوه ، شعبه مذكور تاكنون بيش از هر خاندان ديگر چنگيزخان در دايره ابهام قرار داشته است . شاخههاى ديگر امپراتورىاى كه فاتح بزرگ بينانگذار آن بود ، نه تنها در چين و مغولستان ، بلكه در ميان نويسندگان مسلمان و آسياى غربى و اروپايى ، مورخين زيادى پيدا كردند . آثار بزرگى چون نوشتههاى دوگينه « 1 » ، دوسون « 2 » ، هاورث « 3 » ، اگرچه به تاريخ تمام دودمان چنگيزى پرداختهاند اما در تكميل تاريخ خاندان چغتاى ، همچنان ناموفق بودهاند . دو مؤلف نخستين در توجيه ترك اين قسمت از كار تقريبا دست نيافتى ، صراحتا به فقدان مطالب لازم اعتراف كردهاند ، اما هاورث با وجودى كه مىدانسته تكميل تحقيقاتش در آن باره ضرورى است ، به طور ارادى از ارائه جلد مربوط به چغتائيان به مردم دنيا خوددارى كرده است .
شايد بتوان نزديكترين راه دسترسى به تواريخ چغتائيان را در موضوعات زير پيدا كرد .
( 1 ) در مقاله وزين آقاى اوليور « 4 » ، تحت عنوان مغولان چغتايى ، در مجله انجمن سلطنتى آسيايى « 5 » ؛ كه طى آن نويسنده ، بيشتر مطالب جمعآورى شده از منابع اروپايى و ترجمههاى مؤلفين آسيايى را به ترتيب متوالى خلاصه كرده ؛ و ( 2 ) در تاريخ هند در دورهء بابر و همايون ، اثر ارسكين ، مترجم دانشمند با برنامه ، تأليفات مسلمانان را وسيعا مطالعه كرده و در اثر اخير خود ، با استفاده از منابع اصلى ، خلاصهاى از تاريخ چغتائيان فراهم آورده كه در ديگر نوشتههاى اروپايى - احتمالا بجز نوشتههاى مستشرقين روسى كه كتابهاى آنها به حق مورد تأييد خوانندگان اروپايى است - نمىتوان پيدا كرد . منبعى كه آقاى ارسكين اطلاعات خود را عمدتا از آن برگرفته ، همان تاريخ رشيدى است كه نه تنها آن را بررسى نموده ، بلكه همچنان كه در مقدمه ديديم تا حدودى به ترجمه خلاصه آن پرداخته اشت . اما تاريخ رشيدى با شروع تاريخ چغتايىها آغاز نمىگردد بلكه به طور دل
هامش
( 1 ) .sengiuged( 2 ) .nossho'd.
( 3 ) .htrowoh.
( 4 ) .revilo . e . e.
( 5 ) . جلد 20 ، دوره جديد ، ص 72 و بعد از آن .