پيوند گوشت پيكر آدمى هستند و استخوانها نيز به سهم خود به يكديگر متّصلند ، به گونهاى كه در مجموع اسكلت انسانها را تشكيل مىدهند و گوشتهاى بدن بر همين استخوانها قرار گرفتهاند ، جنبش مكتبى نيز در تاريخ به مثابه اسكلت اسلام به شمار مىآمده است و چنانكه نمىتوان اسكلت پيكر كسى را به چشم ديد و چنين تصوّر مىشود كه همهء پيكر آدمى از گوشت تشكيل شده است ، تشخيص جنبش مكتبى نيز به آسانى مقدور نبوده ولى حقيقت اين است كه اگر اسكلت نبود گوشت تن انسانها از هم مىپاشيد . سرزمينهاى اسلامى نيز چنين وضعى داشتند بدين معنا كه اگر جنبش مكتبى نبود همهء اين كشورها چون تلّى از گوشت بر زمين مىريخت و از آنجا كه شكلى جز تكه گوشتهاى روى هم انباشته شده نداشت ، سرانجام نصيب قصّاب مىشد و اين همان چيزى است كه پس از توطئهء از بين بردن جنبش مكتبى از صحنه به وقوع پيوست و زمانى كه شعلههاى جنبش مكتبى به خاموشى گراييد ، مسلمانان به افرادى بىروح و راكد تبديل گشتند ، كه سرانجام نصيب قصّابان شدند و هنگامى كه شترى بر زمين افتاد چاقوهاى زيادى در انتظار سر بريدن آن است زيرا ، نخست با كارد يا شمشير ضربهاى بر گردن شتر وارد مىآورند و اينچنين است كه شتر چرخى مىزند و نقش بر زمين مىشود . چنانكه از قديم گفتهاند : « هرگاه شتر بر زمين افتد چاقوها [ براى سر بريدن آن ] زياد مىشود . » و ما نيز چون شترى بوديم كه پس از وارد آوردن ضربه ، نقش بر زمين شديم و گروههاى زيادى براى به يغما بردن گوشت ما بر جنازهء ما حاضر شدند . پس ، روز نابودى جنبش مكتبى در حقيقت ، آغازگر از هم پاشيدگى مسلمانان بود .
در اينجا چند سؤال پيش مىآيد كه از آن جمله است :
آثارى كه جنبش مكتبى بر تمدّن اسلامى و در نتيجه بر تمامى تمدّن انسانى از خود به جاى گذاشت ، كدام است ؟ اين سؤال را مىتوان بدينگونه محدودتر و مشخصّتر كرد : آثار تمدّن اسلامى بر تمدّن انسانى چه بوده است ؟
براى آنكه آشنايى مختصرى از اين آثار به دست آوريم ، خوب است كتاب « شمس العرب تشرق على الغرب » را كه نويسندهء آن يك خانم هلندى است مورد مطالعه قرار دهيم . اين كتاب تصوير مجملى از اين آثار به دست مىدهد . كتاب مذكور حاوى پژوهشى اندك دربارهء آثار تمدّن اسلامى بر همهء علوم پيشرفته مىباشد . پيشرفت علمى در مالكيت هيچكس نيست بلكه ، اين پيشرفت را بايد زاييدهء تمدّن اسلامى دانست ، و اگر تمدّن اسلامى نبود تمدّن انسانى وجود خارجى نداشت يا لااقل به اين حدّ از تكامل دست نمىيافت و اين حقيقتى است كه پژوهشگران تمدّن و تاريخ همچون « توين بى » بيش از ما آن را احساس مىكنند و به آن ايمان دارند . « توين بى » پژوهشگرى انگليسى است كه بر اين حقيقت تأكيد بسيار دارد زيرا او پنجاه سال تاريخ تمدّنها را
امامان شيعه و جنبشهاى مكتبى ( فارسي ) — صفحة 375
مساهمون: السيد محمد تقي المدرسي
ص٣٧٥