اسلامى به چشم مىخورد .
اختناق فكرى
چهرهء ديگر جامعهء اسلامى آن روز ، ايجاد اختناقى فكرى بود كه بر اوضاع سيطره يافته و سايه افكنده بود و خلفاى وقت آن را بىپروا اعمال مىكردند . كتابهاى تاريخى پر از شواهد و امثالى است كه همگى حكايت از اختناق فكرى و انعكاسات منفى آن بر جنبشهاى فرهنگى و نيز بر متفكّران مسلمان و در نتيجه بر سرنوشت امّت اسلامى به عنوان يك مجموعه دارد .
اسلام ، شعار
« لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ »
را به ارمغان آورده بود ، شعارى كه بروشنى در « تغلبيها » تجسّم يافته بود . تغلبيها ، قبيلهاى بودند كه از صدر اسلام تا اواخر عهد عبّاسيان همچنان مسيحى باقى مانده بودند در اين قبيله شعرايى وجود داشتند . آنها در كنار لشگريان اسلام ، در جنگهاى بسيارى شركت كردند ولى هرگز اسلام نياوردند . اختناق ، تا مدّت زيادى حاكميّت داشت و اگر آزادى ، فرصت حكومت بر جامعهء اسلامى را مىيافت ، تمام آرا مطرح و بينشها نضج مىگرفت و در نتيجهء همين برخورد انديشهها ، فوايد سرشارى براى جامعه بشرى حاصل مىشد .
بخش اعظم پيشرفتهاى علمى كه امروزه در حكومتهاى اروپايى شاهد آن هستيم ، مرهون آزادى انديشهاى است كه پس از قرون وسطى - كه امروزه عصر رنسانس مىناميم - سيطره يافته است ، عاملى كه موجب رشد و بالندگى انديشهها شد . ولى ، در حكومتهاى اسلامى برعكس دول اروپايى ، به سبب روى كار آمدن حكومتهاى ظالم و منحرف ، اختناق فكرى جامعه را در برگرفت و همين امر موجب شد كه انديشهء بشرى در جوامع اسلامى متوقف شود .
جنبشهاى مكتبى ، نيروى مقاومت در برابر اختناق
جنبشهاى مكتبى براى از ميان بردن اين نقاط منفى جامعه ، نقش حسّاسى را ايفا مىكردند و مىكوشيدند همهء افراد بشر را بر اساس شعار
« إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ »
در اسلام ذوب كنند .
هيچ تعجّبى ندارد كه فردى از آن سوى دنيا نزد امام زين العابدين ( ع ) بيايد و امام ( ع ) مادرش را كه پس از شهادت پدرش امام حسين ( ع ) همچنان بيوه مانده بود به عقد او درآورد زيرا امام اين فرد را شخصى پرهيزكار و صالح تشخيص داده بود و او را مناسب چنين پيوندى مىدانست . مادر زين العابدين ( ع ) مادر امام و همسر امام و دختر يكى از بزرگترين پادشاهان ايران بود و فردى كه امام مادرش را به عقد او درآورد از موالى بود ، همانطور كه امام نيز هيچ ابايى ندارد تا با يك كنيز ازدواج كند . چون عبد الملك بن مروان خبر ازدواج مادر امام زين العابدين ( ع ) را شنيد نامهاى به