وسيعى از ربع مسكون را به خود اختصاص داده است طبقات محروم بسيارى به چشم مىخورد :
طبقهء محرومى كه رنگ پوستشان سبب محروميّت آنها بوده است .
طبقهء محرومى كه زبانشان سبب محروميّت آنها بوده است .
طبقهء محرومى كه پيشهشان سبب محروميّت آنها بوده است .
طبقهء محرومى كه مذهبشان سبب محروميّت آنها بوده است .
نگاهى كلّى به حكومت اسلامى
در حكومت اسلامى همچنان كه تبعيض نژادى به چشم مىخورد ، تبعيض طبقاتى و ظلم و ستم اجتماعى و ترور فكرى نيز به خوبى احساس مىشد و مثالهاى فراوانى را مىتوان در اين زمينه ارائه داد :
معاويه در اواخر زندگى خود نامهاى به والى خود در بصره فرستاد و به او چنين گفت :
« مىبينم كه شمار « علوج » در سرزمين ما ، رو به فزونى نهاده است . اين مقياس را بگير - اين مقياس عبارت از نخى بود كه پنج گره بر آن زده شده بود - اگر كسى از موالى را يافتى كه قامتش بلندتر از آن باشد سرش را از تن جدا كن . »
« علوج » به عموم كافران و بويژه كافران قوى و درشت اندام اطلاق مىشد .
اين سخن نشانگر طرز تفكّر امويان دربارهء نژادهاى غير عربى است . به اعتقاد آنها ، افراد غير عرب از اسلام خارج بودند و اسلام را تنها در انحصار عربها مىدانستند . گناه يك مرد بلند قامت چيست ؟ خداوند او را چنين خلق كرده است و براى اوّلين بار در تاريخ مىبينيم فردى كه قامتى بلندتر از ديگران دارد قربانى قامت بلند خود مىشود .
خراج
بعضى از حكومتهاى [ به ظاهر ] اسلامى مبلغ قابل توجّهى را از هر نفر به عنوان خراج وصول مىكردند و با وجود آنكه اسلام مقدار خراج را مبلغ ناچيزى مقرّر كرده بود ولى ، حكام اموى مبالغ هنگفتى را به عنوان خراج مىگرفتند و ميزان گرفتن خراج تابع هوا و هوس بنى اميّه شده بود . از سوى ديگر ، على رغم آنكه اسلام ، انسانى را كه مسلمان شده است از پرداخت جزيه معاف كرده و تنها او را به پرداخت زكات و صدقه ملزم دانسته است ، ولى حاكمان اموى همچنان به اخذ جزيه ادامه مىدادند و اسلام اين عدّه را نمىپذيرفتند و بدين ترتيب ، ميان مسلمان قديمى و تازه مسلمان ، به گونهاى جدايى مىانداخت . كسى كه از ابتدا مسلمان بود مىتوانست در جنگها و تقسيم غنايم