رضاى آل محمّد ( ص ) دعوت كرد . عدالت و خوش رفتارى از ويژگيهاى او بود ، تا آنكه به قتل رسيد . يحيى ( رضوان اللّه عليه ) سواركارى شجاع ، نيرومند ، پردل و به دور از لهو و لعب جوانى و هر خصلت قبيح ديگر بود .
اوضاع ، تا شهادت امام هادى ( ع ) به همين منوال ادامه داشت . در اين دوره بيش از بيست جنبش و نهضت در جاى جاى قلمرو اسلامى به وجود آمد . در اينجا بايد به اين نكتهء مهم اشاره كرد كه :
اين قيامها زاييدهء خلافت متوكّل بود ، خليفهاى كه به ريختن خون مجاهدان و انقلابيان مشهور بوده است . قبل از خلافت متوكّل ، جنبش مكتبى به شكوفايى زيادى رسيده بود يعنى مسائل جنبش تقريبا از حالت پنهانكارى درآمد و بسيارى از سران جنبش به صورت علنى فعّاليت مىكردند ولى همينكه متوكّل به خلافت رسيد از لحظهء نخست ، سياست ترور و خشونت ، را در پيش گرفت ، او آمده بود تا اين معامله را بر هم زند و با اعمال زور ، جنبش را به شكست بكشاند ، لذا جناحهاى اين جنبش بويژه جناح سياسى - نظامى آن ، در هم ريخت و اين همان چيزى است كه مورّخان بر آن تاكيد دارند . صاحب مقاتل چنين مىگويد :
متوكّل نسبت به خاندان ابى طالب بسيار سخت گير بود و به گروه علويان تنگ مىگرفت و به اعمال آنها بسيار مراقب بود و خشم و كينهء زيادى نسبت به آنها احساس مىكرد و بر اساس سوء ظنّى كه به ايشان داشت تهمتهاى مختلفى را بر آنان وارد مىكرد وزير او عبيد اللّه بن يحيى ابن خاقان ، متوكل را پيش از پيش به علويان بدبين مىكرد و رفتار بد متوكّل با علويان را خوب جلوه مىداد و فشار متوكّل بر علويان به جايى رسيد كه هيچ يك از خلفاى قبل از او تا اين حد تند روى نكرده بودند . از جملهء كارهاى متوكّل ، تخريب قبر امام حسين ( ع ) بود آنچنان كه هيچ اثرى از آن باقى نگذاشت و نيز پايگاههايى در مسير قبر او قرار داده بود كه هركس به زيارت قبر امام ( ع ) مىرفت او را دستگير مىكردند و نزد متوكّل مىآوردند يا او را مىكشت يا به كيفر مىرساند 13 .
صاحب مقاتل در بيان احوال جنبش مكتبى ، قبل و پس از به خلافت رسيدن متوكّل چنين مىگويد :
اعضاى جنبش مكتبى روزگار خوبى داشتند تا آنكه در زمان متوكّل پراكنده شدند 14 .
كتابهاى ديگر تاريخى نيز به اين حقيقت اشاره دارند و دوران متوكّل را دورهء اختناق پس از آزادى و آن را دورهء ترور پس از امنيّت نسبى ، به شمار مىآورند 15 .
انقلابها و جنبشهاى بزرگى كه برپا مىشد در كنار نفى حكومتها ، روحيهء پايدارى و مقاومت امّت را نيز تقويت مىكرد . هرگاه دربارهء عناصر اين جنبشها به تحقيق و بررسى بپردازيم بيشتر آنها
امامان شيعه و جنبشهاى مكتبى ( فارسي ) — صفحة 342
مساهمون: السيد محمد تقي المدرسي
ص٣٤٢