در يمن حكومت مستقلّى از بنى عبّاس تشكيل شده بود . اين حكومت پس از انتخاب « محمّد زبادى » به ولايت يمن شكل گرفت ، كسى كه خيلى زود توانست حكومت « زباديه » را برقرار سازد . تشنّجهاى آذربايجان و ارمنستان و اطراف آنها نيز مزيد بر علّت بود و حكومت اسلامى اين چنين سر تا پا متزلزل بود و همين اوضاع مشوش بود كه در بعد فكرى جامعه انعكاس يافت و حتّى يك مسلمان به نقش خود در زندگى آگاهى نداشت و نمىدانست كه آيا اسلام به اصالت خود باقى است يا از مسير خود منحرف شده است . مأمون نيز از اين فرصت استفاده كرد و در اسلام بدعتى گذارد بدين ترتيب كه ، دستور ترجمهء كتابهاى قديمى ديگر ملل را صادر كرد و اينچنين بود كه وضع قوانين و شيوهء ادارهء حكومت اساسا بر قوانين غير اسلامى مبتنى شد ، دار الترجمههايى در خراسان و نيشابور و مناطق ديگر تأسيس شد و مبالغ هنگفتى براى ادارهء اين دار الترجمهها اختصاص يافت .
مأمون به يكى از اين دو دليل اقدام به چنين عملى كرده است :
اوّل : گفته مىشود كه چون مأمون پى برد كه افكار انقلابى در سرتاسر سرزمين اسلامى انتشار يافته است ، چارهاى نديد جز آنكه براى مبارزه با اين انديشههاى انقلابى بر پايگاه فكرى مشخّصى تكيه كند .
پايگاه فكرى كه مأمون در رويارويى با گسترش انقلاب در ميان امّت اسلامى مىتوانست بر آن تكيه كند ، كدام است ؟
طبيعة افكارى كه از طريق كتابهاى ترجمهء شدهء زبان فارسى منتقل مىشد ، مىتوانست همان پايگاه فكرى مأمون باشد . اكنون نگاهى خواهيم داشت به كتابهايى كه از زبان فارسى به عربى ترجمه شده است . اين كتابها كدامند ؟
هرگاه ايران آن زمان را از نظر بگذرانيد از يك طرف ، پادشاهانى را مىبينيد كه بر مردم تسلّط يافتهاند و از سوى ديگر ، گروههاى محرومى را مشاهده مىكنيد كه به بردگى و بندگى گرفته شدهاند و با در نظر گرفتن آنكه در ميان اين بردگان محروم ، انديشهاى انقلابى وجود نداشت و نيز در برابر اين سلاطين تسليم محض بودند ، امّا ، افكار اين محرومان عقبمانده را گروهى از نويسندگان تغذيه مىكردند به طورى كه شاهنشاه زمان اموال زيادى را بديشان مىداد تا كتابهايى تدوين كنند كه ، موجب تأييد حكومت باشد .
اين كتابها همگى با سخنانى چون ( خداوند در آسمان و شاه در زمين ) يا ( صلاح مملكت خويش خسروان دانند ) يا ( خاندان سلطنتى ، ضرورت استقرار مملكت است ) مردم را به تسليم در برابر حكومت وقت دعوت مىكردند . اين افكار توانسته بود بر ارادهء تودهها چيره شود و با تخدير آن ،
امامان شيعه و جنبشهاى مكتبى ( فارسي ) — صفحة 276
مساهمون: السيد محمد تقي المدرسي
ص٢٧٦