حكومت اسلامى نيز در آن زمان حكومتى زنده و پا برجا بود و همهء جنبشها در ساقط كردن نظامهاى فاسد و رسيدن به حكومت تلاش مىكردند ، اين جنبشها در كسب آنچه موجب نيرومندى آنها مىشد با يكديگر رقابت مىكردند ولى نهضت اسماعيليه از نظر سازماندهى داخلى آنچنان كه قبلا نيز يادآور شديم ، نيرومندترين جنبشها به شمار مىآمد .
جنبش اسماعيليه به شكل عجيبى از خوارج و معتزله و همهء نهضتهاى ديگر بهره مىگرفت ، اين بهرهبردارى از طريق نفوذ صورت مىگرفت ، بدين ترتيب كه داعى اسماعيلى ظاهرا به خوارج مىپيوست و پس از مدّتى به دليل تلاش و فعّاليّت زياد به يكى از رؤساى خوارج تبديل مىشد و اينچنين نهضت ديگرى را به طرف اسماعيليه مىكشاند ، اعضاى ديگرى نيز از اسماعيليه در معتزله و مرجئه نفوذ مىكردند و اينگونه آنها را نيز به اسماعيليه نزديك مىساختند ولى از آنجا كه اسماعيليه از نظر سازماندهى بسيار نيرومند بودند و در عين حال از چارچوب اصلى سازمان نيز خارج نمىشدند توانستند ، نيروهايى را از اينجا و آنجا فراهم آورند و بدين ترتيب در پرتو جنبشهاى اسلامى رشد كنند ( اين بود كه ) نهضت ايشان به بزرگترين نهضتهاى تاريخ مبدّل شد .
جنبش اسماعيليه نقطهء ثقل نيروهاى سياسى
در اينجا اين سؤال مطرح مىشود : دستاوردهاى جنبش اسماعيليه براى امّت چه بوده است ؟
پاسخ :
اوّل : تشكيل اين جنبش نيرومند ، موجب بقاى جرقهاى شد كه توسّط ائمّهء معصومين ( ع ) در ميان امّت شعلهور شده بود . دليل آن را مىتوان ناشى از شور حماسهاى دانست كه جنبش اسماعيليه در ميان امّت برانگيخته بود .
دوّم : خلفاى بنى عبّاس از اسماعيليان هراس داشتند تا آنجا كه مىتوان جنبش اسماعيليه را يكى از علل اساسى ترس خلفا از افراد مكتبى دانست .
طاغوتها براى وجدان ، هيچگونه ارزشى قايل نبودند و رفتار آنها با مردم نظير رفتار ايشان با گلهاى از چهارپايان بود و اگر كسى يافت نمىشد كه گاهگاهى ضربهاى به آنها وارد آورد تا به خود آيند ، هيچ مرزى را در پيروى از شهوتها نمىشناختند . اين جريان در طول تاريخ ادامه داشته است چنانكه هماكنون نيز جهان اسلام با چنين اوضاعى روبروست . ازاينرو جنبش اسماعيليه و نهضتهاى نظير آن از استمرار گمراهى اين قبيل حكّام و ستم آنها نسبت به امّت جلوگيرى مىكردند .
اين عملكرد ، اوّلين و مهمترين كارى بود كه اسماعيليان به آن پرداختند و شايد ائمّه ( ع ) جنبش اسماعيليه را به همين هدف پايهريزى كرده باشند ، زيرا اسماعيليان هرگز آرزوى رسيدن به