كريم وارد كنند ، بدين معنا كه تركيب اين انديشهها را بر معناى قرآن حمل كنند ، از سوى ديگر كلمهء « باطن » به معناى اصحاب عقايد و عادات باطنى نيز به كار مىرفته است .
تفسير دوّم كه مورّخان جديد آن را معتبر مىدانند آن است كه « باطنيه » را به « سرّى و پنهانى » تفسير مىكنند ، ايشان جنبشها را به ظاهرى و در مقابل آن به باطنى تقسيم مىكنند ، بنابراين « باطنيه » يعنى پنهانى و « ظاهريه » به معناى علنى خواهد بود .
اين بود نظر برخى از مورّخان ، ولى ما هر دو معنا را در يك زمان براى « باطنيه » قايل هستيم .
در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه معناى تأويل چيست ؟
مقصود از تأويل چيست ؟
آيا مراد از هر تأويل آن است كه افكار پوچ و باطل را با قرآن درآميزيم ؟ هرگز ، تأويل عبارت است از پياده كردن قرآن مطابق با رخدادهاى زمان و فهم عقلانى اين كتاب آسمانى . فقهاى مسلمين نيز به صحّت چنين مفهومى از تأويل اجماع دارند .
در قرآن كريم آياتى وجود دارد كه براى درك آن بايد فهم عقلانى را به كار گرفت . براى مثال مىتوان اين آيه را ذكر كرد :
« وَ مَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَ أَضَلُّ سَبِيلًا »
« * » آيا چشم كور در دنيا ، در آخرت نيز كور خواهد بود ؟ هرگز ، بلكه هركس دلى كور داشته باشد در آخرت نيز كور برانگيخته خواهد شد . مثال ديگر آن ، اين آيه است :
« وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ »
« * * » آيا مىتوان خدا را ديد ؟ هرگز ، بلكه اينها به رحمت پروردگار چشم دوختهاند . از اينجا درمىيابيم كه تمام مسلمانان به تأويل اعتقاد دارند ، بدين معنا كه تفسيرى از قرآن به عمل آيد كه با عقل سازش داشته باشد . ولى چرا فقط جنبش اسماعيليه به چنين چيزى متهّم شده است ؟ براى آنكه فى المثل دربارهء اين آيه چنين مىگفتند :
« فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ »
« * * * » آيه ظاهرى دارد كه همان نماز و زكات است ، ولى مراد باطنى آيه از نماز ، نزديكى به امام مسلمين است و مراد از زكات ، تزكيهء نفس به وسيلهء اطاعت از امام مسلمانان است آنچنان كه مقصود از حجّ آن است كه انسان به دستور امام در راه خدا هجرت كند .
اسماعيليه همهء احكام را اينچنين تفسير مىكردند و اين همان مرزى است كه مخالفان اسماعيليه از آن مىگذرند و تأويل اسماعيليان را مورد انتقاد قرار مىدهند . اين مخالفان گمان
هامش
( * ) اسراء 72 هركس در اين جهان نابيناست در عالم آخرت نيز نابينا و گمراهتر خواهد بود .
( * * ) قيامت 22 آن روز رخسار طايفهاى از شادى برافروخته و نورانى است و به خدا مىنگرند .
( * * * ) حج 78 نماز را برپا داريد و زكات بدهيد .