بنابراين عجيب نيست كه يكى از ائمّه ايشان در سوريه و ديگرى در مكّه و سوّمى در قسطنطنيه بميرد ، با در نظر گرفتن اينكه قسطنطنيه در آن روزگار از شهرهاى روم بوده است ، اين خود نشانگر آن است كه امام اسماعيليه و بزرگترين مسؤول اين جنبش ، در لباس يك بازرگان به كشورهاى خارجى رفتوآمد مىكرده است . برخى از ائمّه اين جنبش ، به سفرهاى اطّلاعاتى مىپرداختند ، چنين امامى با آزادى كامل و به دور از چشم مراقبان براى جنبش خود فعّاليّت مىكرده است ، گاهى هم در جريان سفر از دنيا مىرفت و زمام امور ، به جانشين او منتقل مىشد ، براى مثال ، احمد بن محمّد جنبش خود را مستقيما رهبرى مىكرد و فرد ديگرى را مأمور به دست گرفتن مناصب كليدى نمىكرد ، هرگاه امرى اقتضاى حضور او را در مكانى معيّن داشت وى شخصا بدانجا مىرفت و با دعاة ارتباط برقرار مىكرد و به راهنمايى آنها مىپرداخت . ائمّه اين جنبش ، اسامى سازمانى خاصّى داشتند كه از اسامى واقعى آنها فاصلهء زيادى داشت ، ايشان اسامى دعاة خود را بر خويش مىنهادند و اين از ظرايف نهضت آنها به شمار مىآمد . براى مثال « عبد اللّه » يكى از داعيان بزرگ اسماعيليه بود كه نام او بر امام زمانشان نهاده شد ، آنها اسامى را براى تحقّق مصالح و منافع نهضتشان به بازى مىگرفتند . دربارهء تشكيلات اسماعيليان گفته مىشود كه ، اين نهضت به هرمى مىماند كه امام در رأس آن قرار دارد و چهار نفر از داعيان بزرگ در اختيار امام هستند ، اين عدّه را « حاملان عرش » مىنامند ، مقصود آنها از اين تعبير آن است كه اين عدّه حاملان علم امامند ، كسانى كه روايات و آيات را تفسيرى سياسى مىكنند . حاملان عرش نيز به سهم خود با چهار داعى ديگر در ارتباط هستند و اين داعيان از معتمدانى برخوردار مىباشند و اين معتمدان ، دستيارانى در اختيار دارند و يارانى در خدمت اين دستياران هستند كه « اخوان الوفا » ناميده مىشوند و أخ « برادر » به كسى گفته مىشود كه به جنبش آنها پيوسته است ، اين جنبش بقيّهء مردم را « جمهور » به شمار مىآورد كه بايد به ارشادشان پرداخت .
روحيهء جانبازى در اعضاى جنبش اسماعيليه با الهام از عزم و ايثار و فداكارى قهرمانان كربلا ، بسيار بالا بود . تاريخ ، داستانهاى بسيارى نقل مىكند كه از كشته شدن داعيان بزرگ جنبش در زير شكنجه حكايت دارد ولى تاريخ ، فردى از اسماعيليه را به خاطر ندارد كه تسليم حاكميّت شده يا اسرار نهضت خود را فاش كرده باشد . اكنون پس از بيان مختصرى از تاريخ جنبش اسماعيليه ، با توقّفى كوتاه ، سؤالى را مطرح مىكنيم :
آيا اين نهضت ارتباط و پيوندى با رهبرى جنبش مكتبى اماميه داشته است يا نه ؟
ما در آغاز به اختصار به اين سؤال پاسخ داديم و گفتيم ، ميمون قدّاح كه عامل اصلى رشد جنبش اسماعيليه به شمار مىآيد از اطرافيان و غلامان امام باقر ( ع ) و از اصحاب امام صادق ( ع )
امامان شيعه و جنبشهاى مكتبى ( فارسي ) — صفحة 228
مساهمون: السيد محمد تقي المدرسي
ص٢٢٨