جنبشهاى آزاديبخش داشته است . امام حسين ( ع ) تلاش بسيارى كرد تا توانست يارانى گرد آورد تا او را در جنگ همراهى كنند . پس از امام حسين ( ع ) نيز زيد و مختار كوشش فراوانى به كار بستند ولى وقتى كه محمّد و ابراهيم دو پسر عبد اللّه بن حسن پا به عرصه گذاردند زمينه براى جنبش از آمادگى و پختگى بيشترى برخوردار شد زيرا ، مردم بينش بيشترى يافته بودند و به همين لحاظ ، پيرامون محمّد و ابراهيم گرد آمدند ، بدين ترتيب ولايتها يكى پس از ديگرى به دست محمّد و برادرش ابراهيم سقوط كرد ، همهء اين تغييرات در پرتو تحوّلى كه ايجاد شده بود ، صورت مىگرفت . مورّخان به پديدهء معنا دارى اشاره مىكنند ، بدينگونه كه امام حسين ( ع ) در انقلاب خود شرعيّت نظام حاكم را از آن سلب كرد و آن را با آگاهى اكثريت امّت اسلامى در اختيار جنبش مخالف بنى اميّه قرار داد .
بصره دژى به شمار مىرفت كه اهل بيت ( ع ) را دشمن مىداشت ولى بعدا در زمان بنى عبّاس اين دژ به دست جنبش زيديه سقوط كرد و به دنبال آن تفكّرش نسبت به اهل بيت ( ع ) نيز تغيير يافت .
مورّخان ، اين مسأله را دليل ميزان نفوذ زيديه و انتشار افكار مخالف در بصره مىدانند ، معناى اين سخن آن است كه زمينهء انقلاب در بصره مناسب بوده است و اين طرز تفكّر در ميان مردم آن ، شكل گرفته بود : « بايد به پا خيزيم و از آزادى خود دفاع كنيم و اين جز با اجراى صحيح قوانين اسلامى امكانپذير نيست والّا نخواهيم توانست به حقوق خود دست يابيم بلكه پيوسته زير فشار طغيان و ظلم به سر خواهيم برد . »
و اينچنين بود كه جنبش زيديه ، در زمان منصور دوانيقى دوّمين خليفهء بنى عبّاس شكل گرفت . چون قبل از آنكه خلفاى عبّاسى مزهء خلافت را بچشند ، ناگهان دريافتند كه محمّد بن عبد اللّه عليه ايشان انقلابى برپا كرده است ، محمّد بن عبد اللّه به سبب زهد و عبادت زياد به « النفس الزكيه » معروف شده بود .
پدر وى عبد اللّه ، او و برادرش ابراهيم را براى انقلاب آماده مىكرد ، نظير چنين چيزى را در تاريخ كمتر مىبينيم كه پدرى بتواند سختيهاى انقلاب را بر ضد حكومتى تحمّل كند و با اين وجود فرزندش را نيز براى قيام آماده سازد . وى به فرزند خود چنين خطاب كرد : « تو مهدى اين امّت هستى . »
تفكّر مهدويّت در ميان زيديه با اين انديشه نزد ساير افراد مكتبى تفاوت دارد ، براى زيديه مهدى فردى از آل محمّد است كه با شمشير قيام كند . انتشار تفكّر مهدويّت تنها در ميان ايشان نبود بلكه ، همهء مذاهب ديگر نيز بدان معتقد بودند . عبد اللّه از زمان بنى اميه به فرزند خود چنين مىگفت :
تو همان كسى هستى كه بايد حكومت را به راه راست هدايت كنى . محمّد در ابتداى سى سالگى از نظرها پنهان شد .
امامان شيعه و جنبشهاى مكتبى ( فارسي ) — صفحة 153
مساهمون: السيد محمد تقي المدرسي
ص١٥٣