در زمينههاى مختلف آن صورت گرفت ، بدين ترتيب تمدّن ارزشها و مقدّسات و علوم به تمدّنى تبديل شد كه فقط به اصلاح امور مادّى و زيادهروى در ادبيّات مىپرداخت .
ما تصوّر مىكنيم اين مراحل تنها در تاريخ اسلامى يافت نمىشود بلكه ، در همهء ملل و تمدّنهاى گذشته نيز وجود داشته است .
اين بود نگاهى كلّى به تاريخ اسلام ولى ، اگر اين بينش را در عهد عبّاسى پياده كنيم خواهيم ديد كه اين دوره على رغم آنكه فقط عهد عمرانى و آبادانى بوده است ، با اصلاحات سياسى وسيع خود از ديگر دورهها متمايز مىشود ، در صورتى كه بنى عبّاس در ابتداى خلافت خود از اين اصلاحات برخوردار نبودند بلكه اين اصلاحات را مىتوان نتيجهء مستقيم پختگى جنبشهاى اصلاحطلب دانست كه در امّت اسلامى شكل گرفته بودند . در اين زمان امّت اسلامى مفهوم جنبش آزاديبخش را به خوبى درك كرده بود . زيرا تفكّر و مفاهيم سياسى كه حكّام ، آن را بر تودههاى مسلمان تحميل مىكردند عملا در قرن اوّل از بين رفته بود . طبيعة بسيارى از مردم ، فريب تأويل نادرست اين آيه را خوردند :
« أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ »
ولى بعد بيشتر مسلمانان دريافتند كه هركس بر مسند حكومت تكيه بزند اجازه ندارد هرچه مىخواهد انجام دهد و همهء مسلمانان بايد در برابر حاكم ستمگر قيام كنند و يكى از دلايل وارد آمدن مصيبتهاى مختلف بر مسلمانان ، سكوت ايشان در برابر حاكمان سركش بوده است ، به همين جهت مردم به احزاب مختلفى كه با وضع موجود به مبارزه برخاسته بودند ، مىپيوستند .
اينچنين بود كه جنبشهاى آزاديبخش همگى در ساقط كردن حكومت اموى همداستان شدند ، حكومتى كه سقوط آن دشوار به نظر مىرسيد . همچنان كه در گذشته تحليل كرديم تكيهء حكومت اموى به ارتش مزدور خويش و قبايل جاهلى و هر انديشهء مادّى جاهلى اعمّ از سيستم حكومت خانوادگى يا طبيعت نژادپرست عربى ( عدنانى و شامى عليه قحطانى ) يا ساير مفاهيم مادّى جاهلى بود ، نيروى حكومت اموى نيرويى گذرا بود و به همين سبب جنبشهاى آزاديبخش همداستان شدند و توانستند اين حكومت را از بين ببرند ، ولى پس از سقوط اين حكومت ، جنبشهاى آزاديبخش با يكديگر اختلاف پيدا كردند . فى المثل ، زيديه براى ساقط كردن حكومت بنى اميّه با عبّاسيان همكارى كردند ، ولى همينكه دوّمين خليفهء عبّاسى يعنى منصور دوانيقى به خلافت رسيد ، محمّد بن عبد اللّه بن حسن بن حسن ( ع ) نهضت مخالفى را بر ضد او ايجاد كرد و اين اوّلين نهضتى بود كه عليه بنى عبّاس بر پا شد .
اين جنبش چرا و چگونه بر پا شد ؟
قبل از پاسخ به اين سؤال ، بايد بدانيم كه امّت اسلامى در اين هنگام زمينهء مناسبى براى