ارتباط بين نهضت زيد بن على و جريان اصيل مكتبى در تاريخ ، چيست ؟
و آيا افراد مكتبى ، با جنبش زيد بن على كشمكشى پيگير داشتهاند يا نه ؟
پاسخ اين پرسشها را مىتوان بدينگونه داد :
زيد براى جنبش مكتبى خود ، برنامهريزى مىكند
به نظر من زيد ، يا به تعبير مورّخان « امام زيد » مدّت زيادى مشغول طرح نقشهاى براى نهضت خود بود . ولى ، گروهى از مورّخان گمان مىكنند كه زيد بدون برنامه و بر مبناى انگيزههاى شخصى و گذرا دست به انقلاب زده است البته ، من اين نظر را نمىپذيرم زيرا ، هنگامى كه به نظريهء زيد آگاهى پيدا مىكنيم ، درمىيابيم كه وى ، با همهء احزاب سياسى كه در آن زمان در ميان امّت اسلامى موجود بوده است ، ارتباط داشته است . او نيز با خوارج و معتزلهء و مرجئه ، در ارتباط بوده است و اين ارتباطها بىمعنا نيست .
مورّخان مىگويند كه زيد آرايى را از مرجئه و معتزله و حتّى از خوارج مىگرفته است ، او در پيوند خود با ايشان ، آرا و افكارى را اخذ مىكرد لكن ، هيچ ايدهاى به آنها نمىداده است و انتظار وى از اين ارتباطها صرفا گرفتن آرا و آموختن برخى امور بوده است .
ولى آيا ممكن است ، فرزند امام على بن الحسين ( ع ) كه خانهاش مركز انقلاب بوده ، و اهل اين خانه در همهء ادوار رهبرى معنوى امّت اسلامى را به عهده داشتهاند چنين عمل كند ؟
فردى نزد ابو حنيفه ( يكى از ائمّه چهارگانه تسنّن ) آمد و چنين گفت :
نذر كردهام كه مقدارى پول به امام عادل بدهم ، پيشنهاد مىكنى به چه كسى بپردازم ؟
ابو حنيفه گفت : اگر مىخواهى كه امام عادل را بشناسى و مالت را به او رد كنى ، پس آن را به امام جعفر بن محمّد صادق ( ع ) تسليم كن .
دلهاى امّت اسلامى تا اين حدّ با اهل بيت همراه بوده است ، اهل بيتى كه ، رهبران حقيقى امّت به شمار مىآمدهاند پس چگونه ممكن است كه زيد بن على ، انديشه و ايدئولوژى خود را از اين و آن بگيرد ؟
از اينجاست كه ، معتقد مىشوم ارتباط زيد با احزاب و گروههاى ديگر پيوندى بوده كه ، در جهت آموزش شيوهء انقلاب كه قبلا تجربه شده بوده ، صورت گرفته است ، ولى بعضى عوامل ، انسان را وامىدارد تا در اجراى نقشه خود بشتابد و قبل از حصول شرايط و مقتضيات ، بدان اقدام كند .