جلگههاى آنجا را دربرمىگرفت . مقدسى و همينگونه ابن عبد الحقّ ، جزيره را « اقليم اقور » ناميدهاند ، كه بين دجله و فرات قرار دارد ، و شامل ديار مضر و ديار بكر مىباشد .
چون اين ناحيه ، بين دجله و فرات قرار دارد ، جزيره ناميده شده است . شهرهاى معروف جزيره عبارتند از : حرّان ، رها ، رقّه ، رأس عين ، نصيبين ، سنجار ، خابور ، ماردين ، آمد ، ميّافارقين و موصل .
( ر . ك : مراصد الإطّلاع . سرزمينهاى خلافت شرقى ) .
164 - ثغرين
ثغر ، در لغت به معنى حدّومرز ، هر محلىكه نزديك به سرزمين دشمن باشد . در نزد مورّخان و جغرافيانويسان اسلامى ، عنوان نواحى مرزى شمالى بينالنّهرين با قلمرو امپراطورى بيزانس است ، كه شامل استحكامات و قلعههايى در امتداد خطّ ممتدّ بين طرسوس و ملطيه بوده است و درواقع ، بلاد عواصم را از تجاوز روم ، حفظ و حمايت مىكرده است . ثغور زياد است ، معروفترين آنها عسقلان و طرسوس و أذنه و مصيصه است . منظور خوارزمى از تثنيه ثغر و ذكر « ثغرين » مىتواند دو محل از ثغور ، باشد . ( و اللّه اعلم )
( ر . ك : مراصد الإطّلاع . دايرة المعارف فارسى ) .
165 - جبال
ناحيهى كوهستانى پهناورى كه يونيان آن را « مديا » مىگفتند و از باختر به جلگههاى بين النّهرين و از خاور به كوير بزرگ ايران محدود بود ، نزد جغرافىنويسان عرب ، به ايالت « جبال » معروف بود . اين نام ، بعدها متروك شد و در قرن ششم هجرى در زمان سلجوقيان به غلط آن را عراق عجم ناميدند تا با عراق عرب كه مقصود قسمت سفلاى بين النهرين بود ، اشتباه نشود . ابو الفداء هردو صورت را به كار برده و گويد : بلاد الجبل و هي عراق العجم .
اين ناحيه به قول ابن عبد الحقّ ما بين اصفهان و زنجان و قزوين و همدان و دينور و