فعّالاند ، ديوانشان مورد نقد و بررسى ادباء و نقّاد قرار گرفته ، نقش مؤثّر در شاعران عصر خود داشته و در آخر ، ويژگى مهمّ ارتباط با ائمّه - سلام اللّه عليهم - را بايد برشمرد كه همگى از آن برخوردارند .
در بخش پايانى ، يعنى بخش سوم ، به شرح ادبى و تاريخى نامهى ابو بكر خوارزمى به شيعيان نيشابور پرداخته شده و دربارهى اين نامهى ارزشمند و معتبر تاريخى كه به اقرار مورّخان و محقّقان معاصر ، سندى است از هويّت تاريخى و مبارزاتى شيعه ، بحث شده است . در نقل اين نامه از « رسائل أبي بكر الخوارزميّ » كه در سال 1970 توسط انتشارات « مكتبة الحياة » بيروت منتشر شده استفاده كرديم . متأسّفانه ، اغلاط فراوانى در نامه آمده كه با كمك منابع تاريخى تصحيح شد ، متن نامه مشوّش است ، احتمال دست بردن در آن به ذهن مىرسد . چون نسخهى خطّىاى از اصل رسائل در دست نبود ، نمىتوان بهطور يقين نظر داد ، ولى با توجّه به اطّلاعات وسيع تاريخى ، ادبى و جامعيّت علمى كسى چون خوارزمى ، بعيد به نظر مىرسد كه اينگونه تشويش در نامهاى كه براساس ترتيب وقوع حوادث در تاريخ ، تنظيم شده ، اتّفاق افتاده باشد .
رسائل خوارزمى با اين مكانت و مقامى كه صاحب آن دارد ، مورد بىمهرى تاريخى قرار گرفته ، نه چاپ محقّقانهاى از آن صورت گرفته و نه حتّى مشكول شده است .
ما متن نامه را اعراب نهاديم و تا آنجاكه ميسّر بود و اجازه داشتيم ، معنى را مستقيم كرديم . با اينهمه نامهايى براى ما مبهم ماند و در كتب تاريخى و رجالى خبرى و اثرى از آنها نيافتيم .
در قسمت مربوط به شرح تاريخى ، آن نامها را با علامت سؤال مشخّص كردهايم .
اميدواريم كه اين دفتر مقبول طبع دانشوران افتد .
و الحمد للّه أوّلا و آخرا
تهران اسفندماه 1386 صادق آيينهوند
ادبيات سياسى تشيع ( فارسي ) — صفحة 19
مساهمون: صادق آئينه وند
ص١٩