در همين جا باز هم بايد يادآور شد كه جمعيت براى جهان اسلام به لحاظ اقتصادى ، امروزه يك تهديد به شمار مىآيد و مسلمانان بيش از آنكه بتوانند از منافع نيروى انسانى فراوان و به ويژه جوان خود بهره گيرند ، با مشكلات اجتماعى ، سياسى ، فرهنگى و اقتصادى حاصل از آن در حال چالش مىباشند .
نتيجهگيرى
جوامع اسلامى منابع مادى فراوانى در اختيار دارند ، چنان كه در برخى زمينهها در رتبههاى نخست جهانى قرار دارند . اما گويى كه اين منابع بيش از آنكه به كار توسعهء خودشان بيايد ، موجب توسعهء روزافزون كشورهاى غربى و نيز چين و ژاپن گشته است . دليلش هم اين است كه منابع مادى شرط لازم توسعه هستند ، اما شرط كافى نه . براى توسعهاى همهجانبه ، علاوه بر منابع مادى و انسانى ، دانش و فناورى نيز مورد نياز است . جوامع اسلامى فناورى را هم كم و بيش به نحوى تأمين كردهاند ، اما به دليل فقدان دانش كافى ، منابعشان به صورت خام و فرآورى نشده وارد بازارهاى جهانى مىگردد . بنابراين بايد بكوشند تا با كسب دانش لازم ، تهديد افزايش جمعيت را به فرصت تبديل كنند و از منابع مادى فراوان خويش نيز بهرهء لازم را ببرند .
پرسش و فعاليت
1 . دربارهء چگونگى تعيين مرزهاى تركيه پژوهشى تهيه كنيد .
2 . دربارهء چگونگى تعيين مرزهاى ايران با همسايگانش پژوهشى تهيه كنيد .
3 . پيرامون مناقشه مرزى هند و پاكستان پژوهشى تهيه كنيد .
4 . در صورت تداوم روند صادرات مواد خام كشورهاى اسلامى ، آينده را چگونه پيشبينى مىكنيد ؟
5 . علل افزايش جمعيت در كشورهاى اسلامى را برشمريد .
6 . به نظر شما كشورهاى اسلامى چگونه مىتوانند جمعيت را كنترل كنند ؟
آشنايى با تاريخ تمدن اسلامى ( فارسي ) — صفحة 226
مساهمون: عبد الحسين بينش
ص٢٢٦