شارع است مثلا وجوب صوم و صلاة بايد از شرع برسد احكام غير توقيفى متوقف بر بيان شارع نمىباشد و از ناحيه عقل و عرف و عقلاء قابل تحقق مىباشد مانند قبح تعدى و ظلم و حسن احسان و عدالت .
3 - سومين مطلبى كه از عبارت محدث بحرانى استفاده مىشود و مربوط به دو مطلب مذكور است اين است كه در احكام توقيفى ، جناب عقل جاى پائى ندارد و حكم عقل اعتبار و نفوذى نخواهد داشت و اما در احكام غير توقيفى عقل فطرى مطلقا و كاملا ذىنفوذ و دارنده اعتبار و وقار مىباشد چنانچه در عبارت كتاب مىفرمايد : ( ان كان الدّليل العقلىّ المتعلّق بذلك بديهيّا ظاهر البداهة . . . فلا ريب فى صحّة العمل به . . . ) و امّا حكم عقل غير فطرى و عقل مطلق داراى چند صورت و فرض است كه در بعضى از صور اعتبار دارد و در بعضى از صور از اعتبار ساقط مىباشد . صورت اوّل : حكم عقل مطلق در احكام غير توقيفى كه نه از ناحيه عقل و نه از ناحيه نقل معارض ندارد مثلا عقل حكم مىنمايد كه معاد جسمانى امكان دارد دليل عقلى ديگر و همچنين دليل نقلى بر خلاف آن وجود ندارد . فكذلك . . . اى لا ريب فى صحّة العمل به .
صورت دوم : دليل عقلى از ناحيه عقل معارض دارد يعنى دو دليل عقلى با هم معارض مىباشند يك دليل عقلى مىگويد سهو النّبى عيب است دليل عقلى ديگر مىگويد عيب نيست هريك از دو دليل عقلى معارض ، اگر مؤيد و پشتبان نقلى داشته باشد ( مثلا طبق دليل عقلى مبنى بر عدم عيب بودن سهو نبى ( ص ) ، روايت و حديثى موجود است ) حق تقدم دارد و كان التّرجيح للمتأيّد با الدّليل النّقلى . . . صورت سوم : و الّا فاشكال . . . هر دو دليل عقلى باهم تعارض دارند يك دليل عقلى مىگويد معاد جسمانى ممكن است دليل عقلى ديگر مىگويد امكان ندارد و هيچكدام مؤيدى از ناحيه روايات و احاديث ندارد در اين فرض تقدم هريك را بر ديگرى و عمل كردن به آن ، مورد اشكال است .
صورت چهارم : ( فان عارضه دليل نقلى . . . ) دليل عقلى با دليل نقلى ،
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 88
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٨٨