عقل پشتبان و مؤيّدى از نقل داشته باشد مثلا عقل بقبح تجرّى حكم مىنمايد و رواياتى داريم كه دلالت بر عدم قبح تجرّى دارد و از سوى ديگر روايات ديگرى است كه موافق با حكم عقل است ( فان وافقه النّقل . . . ) در اين صورت حكم عقل مقدّم بوده و صاحب اعتبار خواهد بود .
6 - ( و امّا لو تعارض هو و النّقل . . . ) اگر حكم عقل معارض با دليل نقلى باشد و دليل نقلى ديگر موافق و پشتبان حكم عقل نباشد تنها در اين صورت به حكم عقل توجه و اعتنائى نمىشود و از اعتبار ساقط خواهد بود مثلا دليل عقلى دلالت نموده بر اينكه اراده عين ذات خداوند است و روايات قائم شده است كه اراده از صفات فعل خداوند است در اين فرض حق تقدم با دليل نقلى مىباشد و حكم عقل قابل اعتماد و اعتبار نخواهد بود .
خواننده عزيز توجه فرموديد كه محدث جزائرى در ضمن پاسخ از ( فان قلت ) جناب عقل را مورد عنايت و لطف خود قرار داد و دو مورد ديگر ( مورد شماره 4 و 5 ) را بر قلمرو حكمفرمائى عقل اضافه نمود و بدينسان ميدان حكومت عقل را گسترش داده و از معزول شدن آن جلوگيرى به عمل آورد . ( قال هذا اصل يبتنى عليه مسائل كثيرة ) محدث جزائرى فرموده است كه بر همين مسئله تقدم دليل نقلى بر دليل عقلى ( در فرض تعارض آن دو و نبود معاضد و پشتبان براى دليل عقلى ) زيربناى مسائل زيادى قرار گرفته است ( ثمّ ذكر جملة من مسائل المتفرّعة . . . ) و سپس آقاى جزائرى يك سلسله مسائل كه متفرع بر مسئله مزبور است ذكر نموده است يكى از آن مسائل اين است كه عقل بر ممنوع بودن سهو از ناحيه پيامبر حكم نموده و مىگويد اگر مسئله سهو در احكام از ناحيه نبى ( ص ) تجويز گردد لازم مىشود كه سهو نبى ( ص ) در تبليغ احكام ايضا جائز باشد بنابراين سهو نبى ( ص ) ممنوع است . علىرغم حكم عقل ، از رواياتى استفاده مىشود كه حضرت پيامبر اسلام در نماز دچار سهو شده است در اين مورد روايات مقدم بر حكم عقل مىباشد .
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 84
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٨٤