نظر محدث استرابادى قطع حاصل از مقدمات عقليه در غير سه مورد مذكور اعتبار و حجيّت ندارد .
و قد استحسن ما ذكره غير واحد ممن تأخّر عنه . . . ( ق صفحه 10 سطر 1 ج صفحه 17 سطر 4 ) محدث جزائرى در اوائل شرح تهذيب طبق حكايتى كه از وى شده است بعد از ذكر كلام محدث استرابادى فرموده است : تحقيق مقام ما ذهب اليه المحدث الاسترابادى را اقتضا دارد و بدين گونه بر فرمايش محدث استرابادى انگشت صحّه گذاشته است و در ادامه سخن اشكالى را مطرح و پاسخ آن را بيان فرموده است فان قلت : طبق سخنان محدث استرابادى قلمرو حكومت عقل منحصر به « حسيّات » و « قريب به حس » و « فطريات و بديهيّات » مىشود و اين موارد ثلاثه براى عقلى كه يكى از ادلّه اربعه است ، ناچيز و اندك است محدود نمودن اعتبار و كارائى عقل را بموارد مزبور به منزله معزول ساختن آن از مقام حكم روائى و ساقط نمودن آن از كرسى فرمانروائى بوده و با عظمت عقل و با مقام شامخ عقل ناسازگار مىباشد ؟ قلت : ما حصل پاسخ اين است : جناب آقاى مستشكل شما بخاطر عقل و حكومت و فرمانروائى آن غصّه نخوريد و نگرانى به خود راه ندهيد و خاطرتان جمع و خيالتان تخت باشد تا نظام هستى برپا است جناب عقل از اعتبار ساقط نمىشود و قلمرو حكومت عقل از اين قرار است :
1 - بديهيّات و فطريّات يعنى در همه علوم ، ضروريات و بديهيّات عقليّه داراى اعتبار و وقار مىباشد مثلا اصول دين پنجتا است و نماز و روزه و حج و زكات واجب است و ادله شرعى در اصول چهارتا است و و . . . همه اينها ضروريات عقلى است و در سيطره حكومت عقل خواهند بود . 2 - در علوم نظرى كه منتهى به حس مىشود حكم عقل اعتبار دارد . 3 - در علوم نظرى كه مبادى آنها قريب به حس است حكم عقل معتبر است 4 - در علوم نظرى كه مبادى آنها نه حسى است و نه قريب به حس است اگر حكم عقل معارضى از دليل نقلى نداشته باشد ، معتبر و حجت است . 5 - اگر حكم عقل معارضى از دليل نقلى داشته باشد منتهى حكم
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 83
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٨٣