« دفع » ( علاج واقعه پيش از وقوع ) فرق و تفاوت زياد وجود دارد دفع آسانتر از رفع است مرحوم شيخ فرمود امر غير اختيارى دافع عقابى است كه هنوز محقق نشده است و صاحب فصول اعتراف دارد كه تجرّى مقتضى براى قبح است و قبح تجرّى محقق شد و امر غير اختيارى ( مصادفه تجرّى با ترك قتل مؤمن ) رافع قبع تجرّى مىباشد امر غير اختيارى ممكن است دافع عقاب باشد ولى رافع قبح تجرّى مىباشد امر غير اختيارى ممكن است دافعه عقاب باشد ولى رافع قبح تجرّى نمىباشد به سخن واضحتر امر غير اختيارى ممكن است بتواند از ترتب عقابى كه هنوز محقق نشده دفع نمايد ولى قبح تجرّى ( كه محقّق شده است ) را نتواند رفع كند . و لا يلزم من كون الشّيء صالحا للدّفع كونه صالحا للرّفع لانّ الدّفع اسهل من الرّفع ، بنابراين فرمايش صاحب فصول هرگز مبتنى بر فرمايش مرحوم شيخ نخواهد شد .
ثانيا در مثال ترك قتل مؤمن ، جناب عقل بطور صريح بر قبح تجرّى حكم صادر نموده است و تحقق ترك قتل مؤمن ، بخاطر مورد توجه نبودنش ، نه متّصف بقبح و نه متصف به حسن نمىشود و چيزى كه متّصف به حسن نمىشود چگونه مىتواند رافع قبح تجرّى باشد و مصلحت ترك قتل مؤمن ربطى به آقاى متجرّى ندارد و سودى براى آن نخواهد داشت تا رافع قبح تجرّى او شود و لذا در مورد كذب اگر مصلحتى با آن ضميمه شود و آقاى كاذب التفات و توجهى به آن نداشته باشد ، بلاترديد عقل بقبح چنين كذبى ، حكم مىنمايد و مصلحت نجات مؤمن ربطى به آقاى كاذب ندارد تا از كذبش رفع قبح نمايد مثلا كسى دروغ مىگويد و تصادفا كذب او باعث نجات مؤمنى مىشود و خود به نجات مؤمن توجهى ندارد بدون شك چنين كذبى از نظر عقل محكوم به قبح خواهد بود .
( قوله ثمّ انّه ذكر هذا القائل فى بعض كلماته ( ق صفحه 7 سطر 6 ج صفحه 12 سطر 5 ) صاحب فصول در كتاب فصول ، راجع به تجرّى مطلبى دارد كه مرحوم شيخ آن را مردود مىشناسد صاحب فصول فرموده : ( اگر تجرّى با معصيت
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 59
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٥٩