كمتر از قبح تجرّى در مباحات است و همچنين تجرّى بر حرام در واجبات در بعض موارد حسن دارد و در بعض موارد نه قبح دارد و نه حسن و در بعض موارد مرتبه ضعيف از قبح را خواهد داشت ( مثالهاى سه مورد مذكور در آغاز سخنان صاحب فصول بيان گرديد . ) اين بود ما حصل سخنان مرحوم صاحب فصول .
( توضيح عبارت )
( الّا ان يعتقد تحريم واجب غير مشروط به قصد القربة فانّها لا يبعد عدم استحقاق العقاب عليه مطلقا ( ق صفحه 6 سطر 4 ج صفحه 10 سطر 12 ) انجام « واجب » در ضمن تجرّى در صورتى امكان دارد كه واجب توصّلى باشد و مصلحت واجب توصّلى با قبح تجرّى معارضه مىنمايد و امّا واجب تعبّدى كه نياز به التفات و قصد قربت دارد در ضمن تجرّى تحقق نمىيابد و لذا مصلحتى در كار نمىباشد تا با قبح تجرّى به معارضه بپردازد . ضمير « فانّها » ضمير شأن مىباشد . ضمير « عليه » به « فعل » رجوع مىشود . « مطلقا » يعنى مصلحت واجب توصّلىاى كه در ضمن تجرّى انجام شده ، چه اقوى و يا مساوى و يا ضعيفتر از مفسده تجرّى باشد .
قوله اقول يرد عليه اوّلا ( ق صفحه 6 سطر 15 ج صفحه 11 سطر 5 )
( شرح )
پيش از بيان و توضيح ردّ فرمايش صاحب فصول از ناحيه مرحوم شيخ ، توجّه به يك مطلب لازم مىباشد و آن مطلب اين است كه افعال انسان از لحاظ حسن و قبح از سه قسم بيرون نمىباشد 1 - قسم اول افعالى كه علّت تامّه حسن و قبح مىباشند و حسن و قبح جزء ذات آن افعال است مانند ظلم كه علت تامّه قبح است و قبح جزء ذات آن مىباشد و عدل كه علّت تامّه حسن است و حسن جزء ذات ان مىباشد و هرگز انفكاك بين قبح و ظلم و حسن و عدل امكان ندارد . 2 - افعالى كه مقتضى قبح و حسن مىباشند مانند تعظيم و تحقير صديق و يا مانند
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 55
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٥٥