بحث و تحقيق راجع به مرتبه دوّم از مقام اوّل كه وجوب موافقت قطعيّه باشد ، در باب برائت و اشتغال خواهد آمد و بحث و تحقيق راجع به مرتبه اوّل از مقام اوّل كه حرمت مخالفت قطعيّه باشد ، در حدود دو صفحه و نيم بعد ( در ق صفحه 16 سطر 24 ج صفحه 27 سطر 12 كتاب رسائل ) خواهد آمد بنابراين فعلا و نقدا از مقام دوّم بحث را شروع مىنمائيم آيا امتثال اجمالى ( موافقت قطعيّه اجمالى ) در فرض تمكّن از امتثال تفصيلى باعث سقوط تكليف از ذمّه مكلّف مىشود يا نه ؟
جهت منقّح شدن موضوع بحث و محل نزاع به اين دو مثال دقت فرمائيد :
1 - مثلا اكرام زيد بر آقاى مكلّف واجب مىباشد و از نظر مكلّف جناب زيد با شخص ديگرى مشتبه شده و نمىداند كه كداميك از دو نفر ، زيد مىباشد و فرض بر اين است كه مكلّف قدرت و توان آن را دارد كه با پرسوجو زيد را شناسائى نمايد در اين فرض اگر امتثال اجمالى را كافى و مسقط تكليف بدانيم مكلّف مىتواند با زياد نمودن آب آبگوشت ، هر دو شخص را با آبگوشت دادن ، مورد اكرام قرار بدهد و با موافقت قطعيّه اجمالى ، تكليف از او ساقط مىشود . و اگر امتثال اجمالى را كافى ندانيم بايد مكلّف با تحمّل زحماتى ، زيد را شناسائى نموده و از او اكرام نمايد و با امتثال تفصيلى تكليف از ذمّه او ساقط خواهد شد .
2 - جناب مكلّف جهت انجام صلاة دو جامه در اختيار دارد و يقين دارد كه يكى از دو جامه نجس است و ديگرى طاهر مىباشد اگر امتثال اجمالى را كافى بدانيم مىتواند دو نماز در دو جامه انجام دهد و با موافقت قطعيّه اجمالى تكليف از ذمّه او ساقط مىشود در عين حالى كه توان انجام صلاة را با جامه طاهر دارد و اگر امتثال اجمالى را كافى ندانيم در فرض مزبور يا بايد با تفحّص و جستجو ، جامه طاهر را شناسائى نمايد و يا جامه را بشويد و با جامه طاهر صلاة را انجام دهد و سرانجام با امتثال تفصيلى تكليف از ذمّه او ساقط خواهد شد .
كوتاه سخن باتوجّه ببيان مذكور معلوم گرديد كه در رابطه با علم اجمالى اين چند مطلب محور بحث و بررسى واقع مىشود 1 - آيا علم اجمالى
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 127
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٢٧