سرسلسله خوارزمشاهيان پيوست و در همان سال ، كتاب ذخيره را به پايان رسانيد و آن را ذخيرهء خوارزمشاهى نام نهاد . « 1 » ذخيرهء خوارزمشاهى از بهترين آثار پزشكى به زبان فارسى و از مهمترين كتابهاى پزشكى جهان بهشمار مىرود ، اگرچه برخى از مطالب آن همانند هر كتاب كهن طبى ، منسوخ شده و تنها قسمتهايى از آن قابلاستفاده است . « 2 »
ذخيره به نُه كتاب تقسيم شده است : كتاب اول به فيزيولوژى و تشريح اختصاص دارد و كتاب دوم نيز از آسيبشناسى عمومى گفتگو مىكند و به بحث درباره فيزيولوژى دوران كودكى مىپردازد . كتاب سوم درخصوص درمان به مفهوم وسيع آن است و كتاب چهارم از اهميت تشخيص مىگويد . كتاب پنجم به تب و كتاب ششم نيز به بيمارىهاى طبى اختصاص دارد . كتاب هفتم دربارهء اعمال مختلف جراحى - بهاستثناى مامايى - بحث مىكند و كتاب هشتم در پاكيزگى و آراستگى ظاهر تن و كتاب نهم نيز دربارهء زهرها و پادزهرهاست . « 3 » وى در مقدمهء كتاب خود مىگويد :
و اين كتاب چنان جمع كرده آمدست كى طبيب را اندر هيچ باب و هيچ كتاب ديگر حاجت نباشد . . . و فضلاء روزگار كى اين كتاب را مطالعت كنند ، [ اگر ] با ديگر كتابها برابر كنند ، فرقى كه ميان اين كتاب و ديگر كتابهاست ، بشناسد . . . . « 4 »
جرجانى از كتاب بزرگ ذخيره ، دو خلاصه تهيه كرد : يكى كوچك به نام « خُفى علايى » كه براى علاءالدوله آتسزبن قطبالدين محمد نوشت و ديگرى نيز خلاصهاى مفصلتر كه آن را در مرو به خواهش علاءالدوله آتسز نگاشت و آن را « الأغراضالطبيه » ناميد . ذخيرهء خوارزمشاهى ، الأغراضالطبيه و خفى علايى ، پس از چندى بهعنوان كتابهاى اصلى مدارس پزشكى ايران برگزيده شدند . « 5 »
از ديگر آثار مهم جرجانى كتاب يادگار در دانش پزشكى و داروسازى است .
هامش
( 1 ) . حسن تاجبخش ، تاريخ بيمارستانهاى ايران ، ص 80 .
( 2 ) . همان .
( 3 ) . سيريل الگود ، تاريخ پزشكى ايران و سرزمينهاى خلافت شرقى ، ص 249 و 250 .
( 4 ) . اسماعيلبن حسن جرجانى ، ذخيرهء خوارزمشاهى ، ج 1 ، ص 3 .
( 5 ) . حسن تاجبخش ، تاريخ بيمارستانهاى ايران ، ص 80 و 81 .