« طبقات » ، مورخْ شرح احوال بزرگان دينى ، علمى و سياسى هر دوره يا نسل را در يك طبقه مجزا از ديگر دورهها يا طبقات ، به ترتيب زمانى تدوين مىكند .
7 . سدهنامهها : اين روش تاريخنگارى از سده هفتم متداول شد . در اين روش سرگذشت رجال در يك سده مشخص به شيوه عام و الفبايى آورده مىشود .
8 . تاريخنگارى محلى : ذكر رويدادها و حوادث تاريخى يك محله يا سرزمين يا شهر براساس تقويمنگارى تاريخى و سالشمارى .
9 . تاريخنگارى دودمانى : تأليف كتابها و رسالههايى بر محور دوره حكمرانى خلفا و سلاطين . اين روش تاريخنگارى ، برگرفته از روش ايرانيانِ پيش از اسلام است كه تاريخ پادشاهان را تنظيم مىكردند . « 1 »
يكى از ابتكارات درخور مورخان مسلمان اين بود كه در جهان براى نخستينبار در موضوع فلسفه تاريخ ، به بحث و تحقيق پرداختند . ابنخلدون ميدان تاريخ حقيقى و طبيعت و ماهيت آن را كشف كرد . نظريههاى وى درباره اجتماع متشكل ، او را در شمار نخستين فلاسفه تاريخ قرار مىدهد . « 2 »
جرجى زيدان مىنويسد :
مسلمانان بيش از هر ملت ديگر ( به جز ملل عصر جديد ) در تاريخ پيشرفت كرده و كتاب نوشتند . شمار كتابهاى تاريخى كه نام آنها تنها در كشف الظنون حاجى خليفه ذكر شده ، بيش از 1300 اثر است . « 3 »
10 . جغرافيا
جغرافيا « 4 » يكى از علومى است كه دانشمندان مسلمان سخت در تكامل آن كوشيدهاند . در اين
هامش
( 1 ) . رسول جعفريان ، منابع تاريخ اسلام ، ص 51 ؛ به نقل از : علىاكبر ولايتى ، فرهنگ و تمدن اسلامى ، ص 56 و 57 .
( 2 ) . عبدالرحمان بن خلدون ، مقدمه ، ج 1 ، ص 32 و 33 .
( 3 ) . جرجى زيدان ، تاريخ تمدن اسلامى ، ص 503 .
( 4 ) . جغرافيا كلمهاى است يونانى مركب از دو جزء « جئوس » ( / زمين ) و « گرافوس » ( / تصوير يا نگاشتن ) كه به معناى زميننگارى است ، ولى در عربى به « صورهء الارض » ترجمه شده است . ( علىاصغر حلبى ، تاريخ تمدن اسلام ، ص 358 . )