اين رو با همه موانعِ اجراى عدالت در جامعه مبارزه كرد و اقداماتى اساسى را انجام داد كه به پارهاى از آنها مىپردازيم .
يك . الغاى امتيازات سياسى و حكومتى
بعد از وفات پيامبر صلى الله عليه و آله حكومت راه و رسمى پيشه كرد كه بهتدريج به شكلگيرى اشرافيت انجاميد ؛ بهويژه زمانى كه حكومت روشى ساز كرد كه عربان مسلمان اوليه بر تازه مسلمانان ترجيح يافتند و غنايم جنگى به شهرهاى عربى سرازير شد و از سويى به انگيزههاى مختلف بسيارى از مسلمانان پيشين ( از انصار و مهاجر ) از سهم بيشترى برخوردار شدند و از خارج شدن آنان از حجاز نيز ممانعت به عمل آمد . در زمان خليفه سوم ، اين امتيازخواهى و فزونطلبى ويژه بنىاميه و فرزندان ابوسفيان گرديد كه فرمانروايى بر مهمترين سرزمينها و بيتالمال را در اختيار گرفتند . اين در حالى است كه رفتار تبعيض آميز و تفاخر نژادى آنان نيز باعث بروز نفرتها و طغيان اجتماعى شد .
امام عليه السلام در نخستين روزِ بعد از بيعت عمومى در جمع مردم مدينه اولين و مهمترين برنامه حكومت خويش را چنين اعلام مىدارد :
. . . قسم به كسى كه او را بهحق فرستاد . سخت زير و رو و درهم آميخته شويد ؛ سپس غربال و از هم جدا گرديد و برهم زده شويد ، آن چنان كه در ته ديك طعام زنند تا پايينترين فرد شما به بالاترين مقام رسد و افراد برتر به مقامات پايين . كسانى كه عقب نگه داشته شدند ، سبقت و پيشىگيرند و سابقهداران با قدر و منزلت عقبزده شوند . به خدا قسم ! نه به اندازه سرسوزنى حقيقت را پنهان كردم و نه دروغى گفتم و نسبت به اين موقعيت و به اين روز آگاه بودم . « 1 »
دو . استرداد اموال عمومى از متجاوزان
در عرصه مالى نيز حضرت با سياستى روشن ، آن را با عدالت مطلق مقيد مىسازد :
آگاه باشيد هر زمينى را كه به كسى به تيول داده است و هر مالى از مال خدا را كه بخشيده است ، به بيتالمال برمىگردد . هيچ چيزى حق را باطل نمىكند . اگر ببينم كه زنان با آن مالها ازدواج كردهاند . . . و در شهرها پخش گرديده است ، همه را برمىگردانم ؛
هامش
( 1 ) . گردآورنده محمد بن حسين ( سيد رضى ) ، نهجالبلاغه ، ترجمه سيدجعفر شهيدى ، خطبه 16 .