1 - درباره اهل كتاب فقط كه از آنها « جزيه » گرفته ميشد ( از : حسن ، قتاده و ضحاك ) 2 - درباره همه كفار ولى پس از آن با آيه قتال نسخ شد ( از سدى ) 3 - مراد اينست كه اگر كسى پس از جنگ وارد اسلام شد نگوئيد كه به اكراه ، اسلام را پذيرفته است زيرا پس از جنگ وقتى به ميل و رضاى خودش مسلمان شد اسلامش درست است و او مجبور نبوده است ( از : زجاج ) 4 - اين آيه درباره دستهاى معين از انصار نازل شد همانطور كه از ابن عباس نقل كرديم .
5 - هدف ، دسته مخصوصى نيست بلكه بطور كلى معناى آيه اينست كه در دين كه يك مسئله اعتقادى و قلبى است ، اكراه و اجبار نميباشد و بنده ، آزاد و مخير است و اگر كسى را به گفتن شهادتين مجبور نمايند و او هم بگويد اين گفتن ، دين نيست و متقابلا كسى را مجبور كنند و كلمه كفر آميز بگويد ، كافر نخواهد بود زيرا ايمان و كفر مربوط به زبان نيست و به قلب و باطن بستگى دارد و مقصود از دين هم همان دين معروف يعنى اسلام است يعنى دينى كه خدا ، آن را برگزيده است .
« قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ »
ايمان از كفر و حق از باطل بوسيله دليلها و آيات زياد كه دلالت عقلى و نقلى دارند و نيز به سبب معجزات كه بدست رسول اكرم آشكار شد واضح و روشن گرديد .
« فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ »
در معناى « طاغوت » 5 قول است :
1 - شيطان : از مجاهد ، قتاده و از حضرت صادق عليه السلام نيز روايت شده است .
2 - كاهن : از سعيد بن جبير .
3 - ساحر : از ابى العاليه .
4 - طغيانگران از جن و انس .
5 - بتها و بر آنچه غير از خدا مورد پرستش و عبادت قرار گيرد .
خلاصه و جامع همه اين معانى اينكه هر كس كافر شود به آنچه مخالف امر و