اخلاط حاصل مىشود ؛ و ارسطو بر آن است كه اوّل عضوى كه متكوّن مىگردد « 1 » دل است ؛ بنا بر آنكه معدن حرارت غريزى است و تعلّق نفس ناطقه اوّلا بدوست ، و مقتضاى حديث نبوى مؤيّد اين معنى و « 2 » مؤكّد اين دعوى است - عليه من الصّلوات أفضلها و من التحيّات أكملها : « إنّ فى البدن لمضغة إذا صلحت ، صلح البدن و إذا فسدت ، فسد البدن « 3 » كلّه أ لا و هى القلب » . بنابراين شرف و قربت در رتبت تكوّن ، اگر سابق باشد بعيد نبود ؛ و بقراط بر آن است كه اوّل دماغ متكوّن « 4 » مىشود ، بنا بر آنكه در فرخ « 5 » مشاهده مىرود « 6 » ؛ و اين دليل ضعيف است ، چرا كه شايد كه تقدّم در تكوّن ، قلب را « 7 » باشد ، ليكن محسوس نشود « 8 » بعد از آن ظهور دماغ را ؛ و ديگر آنكه قياس انسان با طيور چندان معتبر نيست ؛ و محمّد بن زكريّا « 9 » بر آن است كه جگر در تكوّن مقدّم است و « 10 » دليل آنكه منى كه مادّهء بدن است قليل است و محتاج باشد به غاذيى و منمّيى ، و عضوى كه مظهر اين
هامش
( - اندام ) است . ( ر . ك : فرهنگ پزشكى ، ج 2 ، ص 791 ) .
( 1 ) . ط : مىشود .
( 2 ) . ط : - مؤيّد اين معنى و .
( 3 ) . ش : الجسد . . . الجسد .
( 4 ) . ش : متوكن .
( 5 ) . فرخ : بچهء پرندگان ؛ اين كلمه عربى است و شباهت با « فريك » فارسى دارد ( لغتنامه ) ؛ ابن سينا مىگويد : « در حقيقت اولين اندامى كه در جنين خلق مىشود ، قلب است . هرچند از بقراط روايت مىكنند كه فرمودهاند : « اولين اندامى كه در جنين به وجود مىآيد ، مغز و چشمان جنين است » كه اين رأى را از معاينهء جنين داخل تخممرغ كسب كرده است » .
( قانون ، ج 3 / 3 ، ص 383 ) .
( 6 ) . ط : مىشود .
( 7 ) . ش ، ج ، ل : - در .
( 8 ) . س ، ن ، ط : - ليكن محسوس نشود .
( 9 ) . ش : محمد ذكريا ؛ ج ، ل : - بن .
( 10 ) . س ، ن ، ط ، ج ، ل : - و .