آرى ، قريش پس از خندق هرگز به جنگ مسلمانان نيامدند . « 1 »
شيخ مفيد و ابن ابى الحديد معتزلى تصريح كردهاند كه هنگامى رسول خدا ( ص ) اين جمله را بيان فرمود كه عمرو بن عبد ود و يارانش كشته شدند ، امّا برخى از مورّخان عقيده دارند كه حضرت اين جمله را پس از فرار خفتبار احزاب بيان كرد .
از نظر ما فرقى بين دو سخن نيست ، چرا كه احزاب روز دوم يا سوم پس از قتل سواران خويش پا به فرار گذاشتند . بنابراين فاصله زمانى چندانى بين دو واقعه نبوده است . از سوى ديگر پس از قتل آنان حادثهء مهم و متمايز ديگرى رخ نداد ، مگر طوفانى كه خداوند به سوى احزاب فرستاد .
شايد برخى بخواهند حقيقت امر را پوشيده نگه دارند تا بلكه از اهميت دستاورد بزرگ على ( ع ) بكاهند . على ( ع ) به مردمانى مبتلا شده است كه همواره كوشيدهاند به گونهاى فضايل درخشان و جهاد مكتبى و بىهمتاى او را انكار نموده ، آن را خاموش سازند .
9 . شهداى مسلمان در خندق
مالك گويد : روز جنگ خندق جز چهار يا پنج نفر ، كسى از مسلمانان به شهادت نرسيد . « 2 » ابو زهره شمار شهداى خندق را پنج نفر مىداند . « 3 »
گفته شده ، شهداى خندق شش نفر بودند ؛ يكى از آنان سعد بن معاذ بود .
هامش
نهج البلاغه ، 19 / 62 ؛ صحيح بخارى ، 3 / 22 ؛ بحار الانوار ، 20 / 258 ؛ الارشاد ، 62 ؛ نهاية الارب ، 17 / 187 ؛ عيون الاثر ، 2 / 66 ؛ الكامل فى التاريخ ، 2 / 184 ؛ حدائق الانوار ، 2 / 529 .
( 1 ) . همان منابع .
( 2 ) . وفاء الوفاء ، 1 / 304 ؛ تاريخ الخميس ، 1 / 492 .
( 3 ) . خاتم النبيين ، 2 / 938 .