انداخت . آنان وسائل خويش را كه سنگين مىديدند ، برجا گذاشتند و رفتند . « 1 »
بلاذرى پس از بيان اين مطلب كه خداوند باد زردى بر آنان فرستاد كه چشمانشان را كور كرد و ضعف و سستى در ميانشان رخنه نمود و مشركان شكست خوردند و به اردوگاه خويش بازگشتند ، و وزش طوفان ادامه يافت . . .
مىگويد :
غطفان و سليم گفتند : به خدا قسم كه محمّد از يهوديان به ما سزاوارتر و محبوبتر است . پس چرا او و خودمان را اذيّت كنيم . آن سال ، سال خشكى بود . آنان خيلى كوشيدند و اقامتشان در خندق ، حيواناتشان را در معرض هلاك قرار مىداد . پس به سرزمينشان بازگشتند . ساير مردم هم گريختند . « 2 »
8 . نقش مبارزه على ( ع ) در خندق
از ملاحظهء اقوال اكثر مورّخان به دست مىآيد كه
1 . بر حسب زعم آنان ، فتنهانگيزى نعيم بن مسعود ، در ميان بنى قريظه و مشركان و باد و طوفان ، سبب شكست احزاب بود . « 3 »
2 . برخى علت شكست احزاب را فقط باد ، و يا باد و فرشتگان مىدانند . « 4 »
3 . برخى نيز فقط فتنهانگيزى نعيم بن مسعود را عامل شكست احزاب مىدانند . « 5 »
هامش
( 1 ) . بنگريد : بهجة المحافل ، 1 / 269 ؛ سبل الهدى و الرشاد ، 6 / 546 ؛ سيره حلبى ، 2 / 328 ؛ سيره دحلان ، 2 / 12 .
( 2 ) . انساب الاشراف ، 1 / 345 .
( 3 ) . بنگريد : فتح البارى ، 7 / 302 .
( 4 ) . بنگريد : سيره مغلطاى ، 56 ؛ الدر المنثور ، 5 / 192 .
( 5 ) . الدر المنثور ، 2 / 195 .