اندى يا ده روز و اندى . « 1 » احتمال مىرود ، هفت و نه كه در عربى به ترتيب سبع و تسع نوشته مىشوند ، در دو رقم بيست و هفت و بيست و نه يكى ، تصحيف ديگرى باشد . به نظر ما اين محاصره يك ماه كامل و بلكه بيش از يك ماه به طول انجاميده است .
ضرار بن خطّاب دربارهء ايام خندق چنين سرود :
فاحجرنا هم شهرا كريتا * و كنا فوقهم كالقاهرينا
نراوحهم و نغدو كل يوم * عليهم فى السلاح مدججينا « 2 »
عبد اللّه بن زبعرى معتقد است كه مدّت محاصره از يك ماه گذشت و به چهل روز رسيد :
حتى اذا وردوا المدينة و ارتدوا * للموت كل مجرب قضاب
شهرا و عشرا قاهرين محمّدا * و صحابه فى الحرب خير صحاب « 3 »
بدين ترتيب نمىتوان گفتههايى را كه از ده شب ، بيست روز يا پانزده روز و مانند آن سخن گفتهاند ، به هيچ وجه پذيرفت .
2 . پاسدارى
پاسدارى مداوم و بيدارى هميشگى از امور بسيار ضرورى در جنگ خندق بود . نيروهاى مسلمان به طور مستمر اين وظيفهء مهم و حياتى را انجام مىدادند
هامش
( 1 ) . بنگريد : الوفاء ، 694 ؛ امتاع الاسماع ، 1 / 235 ؛ البداية و النهايه ، 4 / 104 ؛ كشف الغمّه ، 1 / 202 ؛ الكامل فى التاريخ ، 2 / 180 ؛ تاريخ الامم و الملوك ، 2 / 238 ؛ مناقب آل ابى طالب ، 1 / 198 ؛ الارشاد ، 51 ؛ تاريخ مختصر الدول ، 95 ؛ سبل الهدى و الرشاد ، 4 / 562 ؛ نهاية الارب ، 17 / 175 ؛ المغازى ، 2 / 491 ؛ تاريخ الخميس ، 1 / 490 ؛ انساب الاشراف ، 2 / 345 ؛ سيره ابن كثير ، 3 / 201 ؛ تاريخ الاسلام ( ذهبى ) ، 1 / 238 .
( 2 ) . بنگريد : سيره ابن هشام ، 3 / 366 .
( 3 ) . همان ، 369 ؛ عيون الاثر ، 2 / 66 .