در اين باره به دو نكته توجّه مىدهيم ؛
أ . به احتمال قوى ، قول سوم همان قول ابن اسحاق است كه نسخهنويسان ، هفتصد ( سبعمائة ) را به غلط نهصد ( تسعمائه ) ثبت كردهاند . چه دو واژهء سبع و تسع به هم نزديك بوده در آن دروهها ، نقطه وجود نداشت . به همين علت ، از اين دست اشتباهات فراوان رخ داده است .
ب . هر چند برخى چون حلبى سخن ابن اسحاق را وهم و غلط دانستهاند ، اما به عقيدهء ما ، شمار درست سپاهيان اسلام در جنگ خندق همين رقم است .
اگر از اين شمار دست برداريم ، قول دوم ( هزار نفر ) را خواهيم پذيرفت . سه هزار نفر را بنا به دلايل زير نمىتوانيم قبول كنيم ؛
1 . در داستان مهمانى جابر آمده است كه وى همهء حاضران در خندق را غذا داد و شمارشان هفتصد يا هشتصد يا هزار مرد بود . « 1 »
2 . از امام صادق ( ع ) روايت است كه فرمود : رسول خدا ( ص ) با نهصد مرد در جنگ خندق حاضر شد . « 2 » احتمال مىدهيم كه كلمه نه ( تسع ) تصحيف هفت ( سبع ) باشد .
3 . روايت شده كه پيامبر ( ص ) فرمود : شمار مسلمانان را براى من بنويسيد .
هامش
ابن كثير ، 3 / 197 ؛ البداية و النهايه ، 4 / 102 ؛ المواهب اللدنيه ، 1 / 110 - 112 ؛ سبل الهدى و الرشاد ، 4 / 524 ؛ كشف الغمّه ، 1 / 197 ؛ شرح نهج البلاغه ، 4 / 267 ؛ نهاية الارب ، 17 / 148 ؛ عيون الاثر ، 1 / 57 - 58 ؛ تهذيب سيره ابن هشام ، 190 ؛ دلائل النبوه ( بيهقى ) ، 3 / 428 ؛ البدء و التاريخ ، 4 / 217 ؛ مختصر التاريخ ، 43 ؛ حبيب السير ، 1 / 359 ؛ جوامع السيره ، 149 ؛ فتح البارى ، 7 / 301 - 307 ؛ سعد السعود ، 138 .
( 1 ) . المغازى ، 2 / 452 ؛ تفسير قمى ، 2 / 178 - 179 ؛ دلائل النبوه ( بيهقى ) ، 3 / 415 - 417 ؛ بحار الانوار ، 18 / 26 ؛ 20 / 198 - 199 ؛ 219 - 220 ؛ عيون الاثر ، 2 / 57 - 58 ؛ اثبات الهداة ، 2 / 88 .
( 2 ) . الكافى ، 5 / 46 ؛ وسائل الشيعة ، 11 / 105 .