چندى به شرح ذيل وجود دارد ؛
1 . ابن اسحاق ، شمار مسلمانان را هفتصد نفر مىداند . « 1 » برخى اين رقم را وهم ابن اسحاق دانستهاند . چنان كه ابن قيم منشأ اشتباه وى را شمار نيروهاى پيغمبر ( ص ) در جنگ احد دانسته كه هنوز در خاطرهء ابن اسحاق بوده است . « 2 »
2 . به تصريح روايت بخارى و مسلم از جابر بن عبد اللّه انصارى مسلمانان در جنگ خندق هزار نفر يا در همين حدود بودند . قتاده نيز به اين رقم تصريح كرده است . « 3 »
3 . برخى شمار نيروهاى پيغمبر ( ص ) را نهصد نفر دانستهاند . ابن خلدون ، در توضيح اين رقم گفته است : بىترديد ، اين شمار نيروهاى پياده بوده است . ابن حزم گويد : « اين رقم بىترديد درست است . رقم نخست پندارى بيش نيست . »
منظور وى از رقم نخست ، هزار نفر است . « 4 »
4 . بيشتر مورّخان عقيده دارند كه شمار مسلمانان در جنگ خندق ، سه هزار نفر يا در همين حدود بوده است . « 5 »
هامش
( 1 ) . سيره حلبى ، 2 / 314 ؛ تاريخ يعقوبى ، 2 / 50 ؛ امتاع الاسماع ، 1 / 224 ؛ سبل الهدى و الرشاد ، 4 / 524 ؛ تفسير قمى ، 2 / 177 ؛ بحار الانوار ، 20 / 218 ؛ زاد المعاد ، 2 / 117 .
( 2 ) . سيره حلبى ، 2 / 314 ؛ سبل الهدى و الرشاد ، 4 / 524 ؛ امتاع الاسماع ، 1 / 224 ؛ زاد المعاد ، 2 / 217 .
( 3 ) . بنگريد : وفاء الوفاء ، 1 / 301 ؛ فتح البارى ، 7 / 301 ؛ تاريخ الخميس ، 1 / 480 ؛ سيره دحلان ، 2 / 2 ؛ سبل الهدى و الرشاد ، 4 / 654 ؛ حدائق الانوار ، 1 / 212 ؛ دلائل النبوه ( بيهقى ) ، 3 / 394 .
( 4 ) . العبر ، 2 / 2 / 29 ؛ امتاع الاسماع ، 1 / 225 ؛ جوامع السيره ، 149 .
( 5 ) . امتاع الاسماع ، 1 / 224 - 225 ؛ مجمع البيان ، 8 / 324 ؛ بحار الانوار ، 20 / 200 ؛ سيره مغلطاى ، 56 ؛ التنبيه و الاشراف ، 216 ؛ وفاء الوفاء ، 1 / 301 ؛ 4 / 204 ؛ الثقات ، 1 / 226 ؛ الكامل فى التاريخ ، 2 / 180 ؛ سيره ابن هشام ، 3 / 213 ؛ الاختفاء ، 2 / 162 ؛ الوفاء ، 693 ؛ مناقب آل ابى طالب ، 1 / 197 ؛ تاريخ الاسلام ( ذهبى ) ، 2 / 223 ؛ تاريخ الامم و الملوك ، 2 / 236 - 237 ؛ العبر ، 2 / 2 / 29 ؛ سيره