براى آن قرار داد و از هر قبيلهاى يك مرد براى پاسدارى از درها گماشت و زبير بن عوّام را فرمانده آنان كرد و به او فرمود كه اگر نبردى پيش آمد ، نبرد كند . « 1 »
مطابق يك روايت ديگر ، رسول خدا ( ص ) براى هر يك از گذرگاهها يك مرد از مهاجران و يك مرد از انصار را همراه گروهى از رزمندگان گماشت تا از آن پاسدارى دهند . « 2 » پيش از اين ديديم كه شمار گذرگاههاى خندق به هشت گذر مىرسيد .
شايد راز اين اقدام رسول خدا ( ص ) چنين باشد كه مىخواست راه هرگونه انديشه توطئهگرانه را از طريق ارتباطات پنهانى مشركان و منافقان براى نابودى مسلمانان ببندد تا مبادا از طريق پرداخت پول يا فريب يا اغفال پاسداران گذرگاهها ، راه نفوذى به داخل باز كنند و خسارتهاى جبرانناپذيرى بر جبههء اسلامى وارد آورند . چه آنگاه از هر قبيلهاى يك نفر نگهبان باشد ، به طور طبيعى بر هم نظارت خواهند داشت و امكان برقرارى هر گونه ارتباطى با هر كدام از آنان ، از دشمن سلب خواهد شد . چنان كه احتمال كوتاهى در پاسدارى بعيد نموده ، اتفاق آنان بر خيانت ناممكن خواهد شد .
6 . پرچم جنگ
دربارهء بستن پرچم جنگ به شرح زير سخن مىگوييم :
أ . پرچم مشركان
مورّخان مىگويند كه قريش پرچم خود را در دار الندوه بستند و عثمان بن
هامش
( 1 ) . تفسير قمى ، 2 / 179 ؛ بحار الانوار ، 20 / 220 .
( 2 ) . تفسير قمى ، 2 / 179 ؛ بحار الانوار ، 20 / 220 .