آنان را حضرت از خندق برنگردانيد ، گفته مىشود : رسول خدا ( ص ) پيش از اين به آنها اجازه داده بود . « 1 » عسقلانى مىگويد : پيامبر ( ص ) پيش از آغاز جنگ از سپاه سان ديد تا وضع آنان را بررسى كند و در هيبت و ترتيب سنگرهاى آنان و غيره نظر نمايد . « 2 » به هر حال با كندن خندق ، مدينه همچون دژى استوار در آمد . « 3 »
4 . زنان و كودكان
تقريبا همه مورّخان به هنگام بحث از جنگ خندق گفتهاند : رسول خدا ( ص ) زنان و كودكان را در كوشكها قرار داد . واقدى مىگويد :
مسلمانان زنان و بچهها را در كوشكها قرار دادند . بنى حارثه هم زنان و بچههايشان را در كوشك خود قرار دادند . كوشك آنها بلند و مرتفع بود .
عايشه هم آن روز در اين كوشك بود . بنى عمر و بن عوف هم زنان و كودكان را در كوشكها قرار دادند . برخى از آنان در منطقه قباء ، در مورد كوشكها خندق كندند . بنى عمرو بن عوف حصارهاى خود را استوار ساختند و در آن اجتماع كردند و قبيلههاى بنى خطمه ، بنى اميه ، بنى وائل و بنى واقف هم زن و بچه خود را در كوشكهايشان قرار دادند . « 4 »
5 . پاسدارى از گذرگاهها
به روايت مورّخان ، وقتى خندق را كندند ، پيامبر ( ص ) ده گذرگاه ( باب )
هامش
( 1 ) . انساب الاشراف ، 1 / 344 ؛ سيره حلبى ، 2 / 315 .
( 2 ) . فتح البارى ، 7 / 302 .
( 3 ) . امتاع الاسماع ، 1 / 223 .
( 4 ) . بنگريد : همان ، 2 / 450 - 252 ؛ سبل الهدى و الرشاد ، 4 / 515 ؛ تاريخ يعقوبى ، 2 / 312 ؛ وفاء الوفاء ، 4 / 1206 .