خسته شد و عرق كرد ، فرمود :
لا عيش الّا عيش الآخره اللّهم اغفر الانصار و المهاجرين
هنگامى كه مسلمانان ديدند رسول خدا ( ص ) مشغول كندن خندق است ، در كار حفر خندق هر چه بيشتر تلاش كردند و خاكها را بردند . روز دوم ، صبح زود كار خود را شروع كردند . در اين هنگام رسول خدا ( ص ) در مسجد فتح نشست . در حالى كه مهاجران و انصار مشغول كندن خندق بودند . . . . « 1 »
د . منافقان در خندق
گويند : مردانى از منافقان در كار حفر خندق از پيغمبر ( ص ) و مسلمانان تأخير كردند و خود را با كارهاى كوچك و ناچيز سرگرم ساختند . به موجب روايتى ، شمارى از منافقان به عذر ضعف و ناتوانى در خندق حاضر نشدند .
گروهى نيز بدون اجازه و آگاهى پيغمبر ( ص ) پنهانى و آرام منطقه را ترك گفتند . خداوند متعال در اين باره نازل فرمود :
قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ
. « 2 »
خدا مىداند ( چه ) كسانى دزدانه از نزد پيامبر مىگريزند . پس كسانى كه از فرمان او تمرد مىكنند ، بترسند كه مبادا بلايى بديشان رسد يا به عذابى دردناك گرفتار شوند .
پس از اين هرگاه براى يكى از مسلمانان كارى پيش مىآمد كه مجبور بود براى انجام آن برود ، از رسول خدا ( ص ) اجازه مىگرفت و پس از انجام كارش ، بازمىگشت . در اين هنگام خداوند فرمود :
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ
هامش
( 1 ) . تفسير قمى ، 2 / 177 - 178 ؛ بحار الانوار ، 2 / 218 .
( 2 ) . نور ( 24 ) : 63 .