دشمن نتوانست ذرهاى به اهداف شوم خود دست يابد و كوچكترين پيروزى را بر مسلمانان كسب نمايد ، بلكه خداوند متعال احزاب را به وسيله خندق خوار و حقير ساخت و آنها را در حالى كه دلهايى مالامال از خشم و غضب داشتند ، وادار به فرار كرد . در مقابل كوچكترين خسارت قابل ذكرى به جبههء مسلمانان وارد نشد . چنان كه مشركان را از مشاركت نيروهاى احزاب در رويارويى با مسلمانان محروم ساخت .
3 . مسلمانان پس از خندق فرصتهاى بيشترى براى ترويج و گسترش آيين توحيدى پيدا كردند و با بهرهبردارى از اين فرصتها توان دفاعى و جنگى خود را هر چه بيشتر ساختند . چنان كه اين يكپارچگى و همدلى گروههاى مختلف مسلمان به بقاى دين و تثبيت اركان و پايههاى آن مدد رساند .
4 . پيغمبر ( ص ) علاوه بر حفر خندق از موانع طبيعى هم بهره برد . بدين ترتيب كه كوه سلع را در پشت سر نيروهاى مسلمان قرار داد ؛ آنگاه با حفر خندق در مقابل نيروهاى مهاجم ، هر گونه فرصتى را از مشركان براى صدمه زدن به مقاومت رزمندگان مسلمان يا ايجاد تزلزل و تضعيف نيروهاى پيغمبر ( ص ) يا پيدا كردن نقاط نفوذ در صفوف آنان گرفت . روايتى در دست داريم كه سلمان به صراحت به توجيه حفر خندق و دستاوردهاى آن مىپردازد .
او به رسول خدا ( ص ) گفت : يا رسول اللّه ؛ نيروهاى كم نمىتوانند در مقابل نيروهاى زياد مقاومت كنند . حضرت فرمود : پس چه كنيم ؟ سلمان گفت :
خندق مىكنيم تا بين ما و دشمن فاصله بيندازد و در نتيجه براى مدّتى دراز در مقابل آنان مقاومت خواهيم كرد . از سوى ديگر دشمن نخواهد توانست از همه سو به ما يورش برد . ما مردم عجم ، هرگاه در سرزمين ايران ، مورد تجاوز دشمن قرار مىگرفتيم ، خندقهايى پيرامون خود مىكنديم و جنگ در نقاط مشخصى انجام مىشد .
الصحيح من سيرة النبى الاعظم ( ص ) ( ترجمه وتلخيص ) ( سيرت جاودانه ) ( فارسي ) — صفحة 559
مساهمون: السيد جعفر مرتضى العاملي
ص٥٥٩