پنجاه و پنجمين ماه پس از ورود پيغمبر ( ص ) به مدينه ، روى داد ، زيرا شمار اين ماهها مىرساند كه مىبايست جنگ در سال پنجم هجرى روى داده باشد ، نه در سال ششم .
گروهى ديگر از مورّخان و سيرهنگاران عقيده دارند كه جنگ خندق در سال چهارم هجرى روى داده است . « 1 » از اين گروه مىتوان به افراد زير اشاره كرد ؛ - مالك و احمد بن حنبل هم اين را از مالك در مسند خود نقل كرده است - ابن العربى ، عياض ، ابن حزم ، ابن الديبع ، صاحب بن عبّاد ، ابن حبيب ، ابن خلدون هم آن را صحيح خوانده است ؛ نووى در روضه ؛ بخارى آن را قوى دانسته است ؛ موسى بن عقبه ، آن را از زهرى نقل كرده است ؛ فاكهانى در رياض الافهام ، و يعقوب بن سفيان . « 2 »
ولى الدين عراقى ، وقوع جنگ خندق در سال چهارم هجرى را قول مشهور مىداند . « 3 » اين گفته بدان معنى است كه ابو سفيان در شعبان براى جنگ بدر الموعد بيرون رفته و به مكّه بازگشته است و چنان كه برخى مىگويند : در
هامش
( 1 ) . تاريخ يعقوبى ، 2 / 50 .
( 2 ) . بنگريد : عنوان المعارف ، 12 ؛ جوامع السيره ، 148 ؛ المحبر ، 113 ؛ صحيح بخارى ، 3 / 20 ؛ فتح البارى ، 7 / 302 ؛ البداية و النهايه ، 4 / 93 ؛ سيره ابن كثير ، 3 / 180 ؛ اعلام الورى ، 90 ؛ تاريخ ابن الوردى ، 1 / 160 ؛ شرح صحيح مسلم ، 8 / 64 ؛ العبر ، 2 / 2 / 29 ؛ تاريخ الخميس ، 1 / 480 ؛ المواهب اللدنيه ، 1 / 110 ؛ تاريخ مختصر الدول ، 95 ؛ وفاء الوفاء ، 1 / 300 ؛ تاريخ الاسلام ( ذهبى ) ، 1 / 205 ؛ 244 ؛ شذرات الذهب ، 1 / 11 ؛ الجامع ( قيروانى ) ، 279 ؛ 281 ؛ سيره مغلطاى ، 56 ؛ بهجة المحافل ، 1 / 262 ؛ عيون الاثر ، 2 / 55 ؛ دلائل النبوه ( بيهقى ) ، 3 / 393 - 400 ؛ مجمع الزوائد ، 9 / 245 ؛ تهذيب الكمال ، 10 / 31 ؛ مناقب آل ابى طالب ، 4 / 76 ؛ مرآة الجنان ، 1 / 9 ؛ سيره دحلان ، 2 / 2 ؛ سيره حلبى ، 2 / 328 ؛ امتاع الاسماع ، 1 / 216 ؛ سبل الهدى و الرشاد ، 4 / 561 ؛ حدائق الانوار ، 1 / 52 ؛ الرصف ، 1 / 60 .
( 3 ) . تاريخ الخميس ، 1 / 480 ؛ المواهب اللدنيه ، 1 / 110 .