اين باره فراهم آورديم ، امّا پيش از اين كه اين بحث را به پايان ببريم ، لازم مىدانيم به چند نكته اشاره كنيم ؛
أ . مدّت غيبت پيغمبر ( ص ) از مدينه
سخن مورّخان كه غيبت آن حضرت از مدينه در غزوهء دومة الجندل جمعا بيست و پنج روز به طول انجاميد ، نادرست است ، زيرا خودشان مىگويند :
فاصلهء دومة الجندل از مدينه ، پانزده يا شانزده شب راه است . « 1 » بنابراين رفت و آمد به آنجا بيش از يك ماه طول مىكشد . علاوه بر اين : پيغمبر ( ص ) شبها راه مىرفت و روزها پنهان مىشد . بنابراين ، در چنين وضعيتى زمان بيشترى لازم است تا به مقصد برسند . از سوى ديگر ، مطابق روايات تاريخى ، آن حضرت چندين روز در دومة الجندل توقف كرد و سريهها به اطراف فرستاد .
حال چگونه همهء اين سفر جمعا بيست و پنج روز به طول انجاميد ؟
ب . بازگشت قبل از رسيدن
برخى همچون ابن هشام مدعىاند كه پيغمبر ( ص ) پيش از آن كه به دومة الجندل برسد ، بازگشت . « 2 »
شايد حق داشته باشيم كه در صحّت اين سخن كه بيانگر روحيهء منفى مسلمانان است ، ترديد كنيم . چه مىبايست بازگشت مسلمانان پيش از رسيدن به مقصد معلول يك يا دو علت زير باشد كه هر دو از نظر ما مردود است ؛
1 . پيامبر اكرم ( ص ) از اين كه متعرّض قلمرو قيصر - امپراطور روم - شود ،
هامش
( 1 ) . بنگريد : همان منابع .
( 2 ) . بنگريد : سيره ابن هشام ، 3 / 224 ؛ تاريخ الخميس ، 1 / 469 ؛ سيره ابن كثير ، 3 / 177 ؛ البداية و النهايه ، 4 / 92 ؛ دلائل النبوه ( بيهقى ) ، 3 / 390 .